( آریا ادیب )

شماره‌ی نوشته: ۴ / ٢٠

منصور رحیمی‌فر

نام‌گذاری‌های فی‌البداهه در زبان فارسی

(واژه‌های بافتی، موقت یا خلق‌الساعه)

منظور از واژه‌های‌ بافتی‌ یا خلق‌‌الساعه‌ چیست؟ آیا واژگان‌ بافتی‌ با نوواژه‌ها یكی‌ است؟ تئوری‌ نام‌گذاری‌ اشتقاقی‌ بر چه‌ اساسی‌ پایه‌ریزی‌ شده‌ است‌ و آیا فرآیند ساخت‌ واژگان‌ بافتی‌ در چارچوب‌ این‌ نظریه‌ قابلتوصیف‌ است و سرانجام،‌ آیا واژگان‌ بافتی‌ در زبان‌ فارسی‌ نهادینه‌ می‌شوند؟ اینها پرسش‌هایی هستند كه‌ نگارنده‌ قصد دارد در این‌ بحث‌ به‌ آن‌ها بپردازد. این‌ مقاله‌ چكیده‌ای‌ از پایان‌‌نامه‌ی‌ كارشناسی‌ ارشد در رشته‌ی‌ زبان‌شناسی‌ تحت‌ عنوان‌ "توصیف‌ فرآیند واژگان‌ بافتی در زبان‌ فارسی" است‌ كه‌ در تاریخ‌ سوم‌ مرداد ماه ۸۳‌ در دانشگاه‌ اصفهان‌ دفاع‌ شد.

طرح‌ مسأله‌
همان‌طور كه‌ یك‌ دستورنویس‌ جمله‌هایی‌ را مورد بررسی‌ قرار می‌دهد كه‌ بر اساس‌ اصول‌ نحو ساخته‌ شده‌اند - صرف‌نظر از این‌كه‌ در زبان‌ فارسی‌ به‌ صورت‌ واقعی‌ مورد استفاده‌ی‌ عموم‌ زبان‌شناسان‌ قرار گیرد یا خیر، یك‌ لغت‌شناس‌ نیز نباید صرفن به‌ بررسی‌ و تجزیه‌ و تحلیل‌ واژگانی‌ بپردازد كه‌ در زبان‌ موجود و ‌ عموم‌ گویشوران‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد، چراكه‌ واژگانی‌ هم‌ وجود دارند كه فی‌‌البداهه‌ ساخته‌ می‌شوند و‌ امكان‌ دارد در سیستم‌ زبان‌ وارد نشوند و سخنوران‌ فقط‌ یك‌ بار در موقعیت‌های‌ خاص‌ آن‌ها را به‌ كار برند. واژه‌هایی كه‌ ما آنها را ‌ بافتی، موقتی‌ یا خلق‌‌الساعه‌ می‌نامیم. توانایی‌ تولید این‌ دسته‌ از واژگان‌ در حیطه‌ی قدرت زبان‌شناسان است، هرچند ممكن است خود كمتر از آن استفاده كنند. واژگان بافتی‌ یا موقتی‌ ابتدا در سیستم‌ زبان‌ به‌ وجود می‌آیند و سپس‌ در گفتار مورد استفاده قرار می‌گیرند.

پاول‌ اشتاكر یكی‌ از اولین‌ زبان‌شناسانی‌ است‌ كه‌ در زمینه‌ی‌ واژه‌سازی‌ بافتی‌ یا موقتی‌ در زبان‌ انگلیسی‌ كار كرده‌ است. وی‌ اعتقاد دارد هنگام‌ به‌وجودآمدن‌ یك‌ واژه و‌ "نام‌گذاری" در ذهن‌ زبانمند، پنج‌ مرحله‌ اتفاق‌ می‌افتد:
۱ - تجزیه‌ و تحلیل‌ مفهوم، ۲ - سطح‌ معنایی، ۳ - نام‌گذاری‌ در سطح‌ انتزاعی، ۴ - نام‌گذاری‌ در سطح‌ واقعی، (انتخاب‌ واژك‌ها)، ۵ - سطح‌ واژکی.‌

در زبان‌ فارسی‌ تا آنجا‌ كه‌ نگارنده‌ تحقیق‌ كرده‌ است،‌ هیچ‌ مقاله‌ یا كتابی‌ در مورد واژگان‌ موقتی‌ یا بافتی‌ منتشر نشده‌ است‌، به‌طوری‌ كه‌ فرهنگ‌های‌ موجود زبان‌شناسی‌ انگلیسی‌ به‌ فارسی‌ برای‌ یافتن‌ معادلی‌ فارسی‌ برای‌ تركیب ‌Formation - Nonce  كمكی‌ نكردند. بنا به‌ اذعان‌ بسیاری‌ از استادان زبان‌شناسی‌ و زبان‌ انگلیسی، این‌ اولین‌ پایان‌نامه‌ در مورد واژگان‌ موقتی‌ یا بافتی‌ در زبان‌ فارسی‌ به ‌‌شمار می‌رود.

برای‌ واژه‌های‌ موقتی‌ یا بافتی‌ تعریف‌های‌ متعددی‌ ارائه‌ شده‌ است. از جمله‌ اشتاكر (۲۹ / ص ۹۸‌) می‌گوید: "واژه‌های موقتی‌ یا خلق‌‌الساعه‌ كلمات‌ جدید و واحدهای‌ توصیفی‌ گفتار هستند كه‌ با پی‌روی‌ از اصول‌ و قواعد واژه‌‌سازی‌ اختراع‌ می‌شوند و همانند هر واحد نام‌گذاری‌ دیگر در مجموعه‌ی‌ واژگان‌ زبان‌ قرار می‌گیرند".

دیوید كریستال‌ زبان‌شناس‌ نامی‌ در فرهنگ‌ معروف‌ خود، تعریف‌ زیر را برای‌ واژگان‌ خلق‌الساعه‌ آورده‌ است:
یك‌ صورت‌ زبانی‌ كه‌ زبانمند، آگاهانه‌ یا تصادفی‌ در یك‌ موقعیت‌ خاص‌ به‌ كار می‌برد كه‌ گاهی‌ ممكن‌ است‌ بزرگ‌تر از یك‌ كلمه‌ باشد و عوامل‌ متعدد سبب‌ اختراع‌ این‌ عبارات‌ شده‌ باشد (مثلن ممكن‌ است‌ زبانمند واژه‌ مخصوصی‌ را كه‌ می‌خواهد به‌ كار ببرد فراموش‌ كرده‌ باشد. بنابراین‌ واژه‌ای‌ را كه‌ نزدیك‌ به‌ واژه‌ موردنظر است، تولید می‌كند) گاهی‌ این‌ صورت‌های‌ تولیدشده‌ در جامعه‌ی‌ زبانی‌ به‌ كار گرفته‌ می‌شوند. در این‌ مبحث‌ بررسی‌ واژه‌های‌ موقتی‌ یا بافتی‌ بر اساس‌ تعریف‌ بالا انجام‌ شده‌ است.

از تعریف‌ دیوید كریستال‌ در مورد واژگان‌ بافتی‌ چنین‌ استنباط‌ می‌شود كه‌ زبانمندان، این‌ واژگان‌ را در موقعیت‌ خاص‌ تولید و اختراع‌ می‌كنند. این‌ اختراع‌ هم‌ ‌ آگاهانه‌ و هم‌ تصادفی‌ خواهد بود و سرنوشت‌ این‌ واژگان‌ نیز بستگی‌ به‌ جامعه‌ی‌ زبانی‌ دارد. گروهی‌ از این‌ كلمات‌ كه‌ اعتبار اجتماعی‌ كسب‌ می‌كنند و در جامعه‌ی‌ زبانی‌ پذیرفته‌ می‌شوند، در زبان‌ نهادینه‌ شده‌ و بخشی‌ از سیستم‌ زبان‌ قلمداد می‌شوند و تعدادی‌ از آن‌ها نیز به‌ فراموشی‌ سپرده‌ می‌شوند. از دیدگاه‌ نظریه‌ نام‌گذاری،‌ تمام‌ واحدهای‌ نام‌گذاری،‌ از طریق‌ اصول‌ و قواعد واژه‌سازی‌ فعال‌ در پاسخ‌ به‌ تقاضای‌ بخشی‌ از جامعه‌ی‌ زبانی‌ یا كل‌ جامعه‌ به‌ فهرست‌ واژگان‌ اضافه‌ می‌گردد.

در میان‌ جامعه‌ی‌ فارسی‌زبان‌، در فاصله‌ی زمانی‌ نه‌چندان‌ دور، از صورت‌ زبانی‌ "ساندویچ" برای‌ سرعت‌‌گیرهای‌ تعبیه‌شده‌ از سوی‌ شهرداری‌ در خیابان‌ها استفاده‌ می‌شد یا عبارت‌ "تابلو ماژیكی" برای‌ وایت‌‌برد، كه هنوز هم ‌برخی‌ كودكان‌ به كار می‌برند. نگارنده‌ خود زمانی‌ تركیب‌ "منطقانه" را از یك‌ سخن‌ران‌ شنید. نمونه‌‌ی دیگر، كاربرد واحدهای‌ زبانی‌ "زرد" برای‌ نوشابه‌های‌ زردرنگ‌ كه‌ سابقن كانادادرای‌ نامیده‌ می‌شدند و "سیاه" برای‌ نوشابه‌های‌ سیاهرنگ‌ پپسی‌ است. بنا به‌ تعریفی‌ كه‌ دیوید كریستال‌ از واژگان‌ موقتی‌ یا بافتی‌ ارائه‌ كرده‌ است، این‌ واژگان‌ وقتی‌ استفاده‌ می‌شوند كه‌ زبانمند قادر نیست‌ از كلمه‌ی‌ صحیح‌ مورد نظر خود استفاده‌ كند و یا آن را فراموش‌ كرده‌ است.

در زبان‌ انگلیسی‌ صورت‌های‌ بافتی‌ از جمله‌ واژگان‌ بافتی‌ به‌ حساب‌ می‌آیند. برای‌ تولید این‌ گونه‌ واژگان‌ حداقل‌ دو دلیل‌ وجود دارد: یكی‌ دخالت‌ دانش‌ كاربردشناسی‌ و تجربه‌ی‌ زبانمندان‌ و دیگری‌ عامل‌ روان‌شناسی‌ زبان. با عنایت‌ به‌ توضیح‌ مختصر بالا، نگارنده‌ در پی‌ آن‌ است‌ كه‌ با توجه‌ به‌ تئوری‌ نام‌گذاری‌ اشتقاقی، واژگان‌ بافتی‌ و خلق‌الساعه‌ را توصیف‌ و با ذكر نمونه‌هایی‌ از زبان‌های‌ انگلیسی‌ و فارسی‌ به‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ آن‌ها بپردازد و میزان‌ كاربرد‌ آن‌ها را در زبان‌ فارسی‌ بسنجد.


اهمیت‌ و ضرورت‌ پژوهش‌
در بررسی‌ پدیده‌های‌ اجتماعی‌ و طبیعی‌ به‌ كمتر پدیده‌ای‌ برمی‌خوریم ‌كه‌ به‌ اندازه‌ی‌ زبان‌ انعطاف‌پذیر و تحول‌‌طلب‌ باشد. كشانی‌ (۱۵ / ص۷) بر این‌ باور است‌ كه‌ زبان‌ مانند هر پدیده‌ی‌ اجتماعی‌ دیگر در حال‌ تحول‌ است‌ و بر اساس‌ قوانینی‌ كه‌ بیشتر آن‌ها بر ما پوشیده‌ است،‌ خود را با تحولات‌ زمان‌ هم‌سو و هماهنگ‌ می‌كند و به‌سرعت‌ بافت‌ بیرونی‌ یعنی‌ واژگان‌ و بافت‌ درونی‌ یعنی‌ ساختار خود را متحول‌ می‌كند تا خود را با تغییرات‌ پیش‌ آمده‌ در سایر پدیده‌ها هماهنگ‌ سازد.

در این‌ میان‌ به‌وجودآمدن‌ واژگان‌ جدید بافتی‌ یا موقتی‌ در زبان‌ تحولی‌ است‌ كه‌ هیچ‌ كس‌ منكر آن‌ نیست. گاهی‌ همگام‌ با تحولات‌ اجتماعی‌ و طبیعی‌ و پیشرفت‌های‌ تكنولوژیك‌، دانشمندان‌ در نهادهای‌ معینی‌ گردهم‌ می‌آیند و بر اساس‌ اصول‌ و قواعد ساخت‌ واژه، برای معادل‌یابی‌‌ به‌ اختراع‌ واژگان‌ جدید ‌می‌پردازند كه‌ ما این‌ دسته‌ از واژگان‌ را نوواژه‌ می‌نامیم،‌ و زمانی‌ اختراع‌ واژگان‌ نه‌ صرفن به‌وسیله‌‌ی متخصصان‌ زبان، بلكه‌ به وسیله جامعه‌ی زبانی‌ كه‌ گاه از اصول‌ زبان‌شناسی‌ هم‌ هیچ‌ اطلاعی‌ ندارد، صورت‌ می‌گیرد. این‌ دسته‌ از واژگان‌ چنانچه‌ فی‌البداهه‌ و ناآگاهانه‌ اختراع‌ شوند، واژگان‌ بافتی‌ یا موقتی‌ نامیده می‌شوند.

ساخت‌ نوواژه‌ها و واژه‌های‌ بافتی‌ یا موقتی‌ در زبان‌ فارسی‌ و البته‌ در كلیه‌‌ی زبان‌ها،‌ از سوی‌ هر فرد یا گروهی‌ كه‌ صورت‌ گیرد، نشان‌ از این‌ واقعیت‌ دارد كه‌ زبان‌ از نیروی‌ زایایی‌ بسیار برخوردار است‌ و اختراع‌ چنین‌ واژگانی‌ به‌ غنا و توانمندی‌ زبان‌ كمك‌ می‌كند.

این‌ واژگان‌ از رهگذر دگرگونی‌ در ساخت‌های‌ گوناگون‌ زندگی‌ امروزی‌ پدید آمده‌ و خود را در گفتار و نوشتار نشان‌ می‌دهند. اگر روزگاری‌ تركیب‌ كنایی‌ "آب‌ها از آسیاب‌ افتاد" ساخته‌ شده‌ است،‌ قطعن نشأتگرفته‌ از محیطی‌ بوده‌ كه‌ آب‌ و آسیاب‌ و رابطهی‌ آن‌ها با هم‌ آنچنان آشكار بوده كه برای فهم آن هیچ‌نیازی به توضیح درباره عناصر موجود در آن نبوده است.‌ چنانكه‌ امروز در عصر اینترنت‌ و كامپیوتر تركیب‌های‌ كنایی‌ "فایلش‌ بسته‌ شده"، "روی‌ كسی‌ كلیك‌ كردن"، و "به عرش‌ ایمیل‌ زدن" برگرفته‌ از محیطی‌ است‌ كه‌ در آن‌ به‌ سر می‌بریم.

بنابراین‌ ازآنجاكه‌ زبان‌ حاصل‌ نوعی‌ تعامل‌ میان‌ گوینده‌ و شنونده‌ است‌ و زمانی‌ این‌ ارتباط‌ معنی‌ و مفهوم‌ پیدا می‌كند كه‌ طرفین‌ یكدیگر را درك‌ كنند، قطعن وقتی‌ زبانمندان واژه‌های‌ "خلق‌‌الساعه" و یا "نوواژه‌"ها را‌ به‌ كار می‌گیرند، ارتباط‌ حاصل‌ می‌شود. از سوی‌ دیگر چون زبان‌ یك‌ پدیدهی‌ تحول‌گراست‌ و به‌‌ویژه‌ در زمینهی‌ واژه‌سازی‌ به‌ سبب‌ ایجاد زمینه‌های‌ كاری‌ جدید و توسعهی‌ تكنولوژی ‌- به‌‌خصوص‌ در ارتباطات ‌- دائمن واژه‌های‌ جدیدی‌ به‌ آن‌ افزوده‌ می‌شود، زبانمندان‌ به‌ویژه‌ صاحبان‌ قلم‌ و كلام‌ به‌ خاطر حفظ‌ غنای‌ واژگانی‌ سیستم‌ زبان،‌ باید به‌ فرآیندهای‌ تولید واژگان‌ جدید و تئوری‌های‌ مربوط‌ به‌ آن‌ آگاهی‌ داشته‌ باشند.

اكنون‌ كه‌ دانش‌ زبان‌شناسی‌ قلمرو خود را بیش‌ از پیش‌ به‌ جنبه‌های‌ گوناگون‌ زندگی‌ بشری‌ گسترش‌ داده‌ است‌، آگاهی‌ از آخرین‌ یافته‌های‌ این‌ دانش‌ با ارزش‌ و مطابقه‌ و تعمیم‌ آن‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ امری‌ اجتناب‌ناپذیر به‌ نظر می‌رسد. از سوی‌ دیگر، نگارنده‌ بر این‌ باور است‌ كه‌ در فرآیند واژه‌سازی‌ موقتی‌ یا بافتی‌ و ساخت‌ نوواژه‌ها، اغلب‌ واژه‌های‌ اختراع‌شده‌ جزء سیستم زبان‌ استاندارد به‌ حساب‌ آمده‌ و به‌ غنای‌ آن‌ می‌افزاید، لذا مطالعه‌ و توصیف‌ آن‌ ضروری‌ به‌ نظر می‌رسد.

اهداف‌ پژوهش‌
این‌ پژوهش‌ یك‌ هدف‌ اصلی‌ و دو هدف‌ فرعی‌ را دنبال‌ می‌كند. هدف‌ اصلی‌ این‌ تحقیق‌ عبارت‌ است‌ از معرفی‌ و تجزیه‌ و تحلیل‌ واژگان‌ موقتی‌ یا بافتی‌ در زبان‌ فارسی‌ و هدف‌های‌ فرعی‌ آن‌ بررسی‌ تفاوت‌ بین‌ فرآیندهای‌ تولید "نوواژه‌ها" و "واژگان‌ بافتی" و همچنین‌ بررسی‌ و معرفی‌ "تئوری‌ نام‌گذاری‌ اشتقاقی" و میزان‌ انطباق‌ آن‌ با واژگان‌ بافتی‌ در زبان‌ فارسی‌ است.

روش‌ تحقیق‌ و گردآوری‌ داده‌ها
تحقیق در حوزه‌ی‌ زبان‌شناسی،‌ فرآیندی‌ است‌ كه‌ طی‌ آن‌ یك‌ جنبه‌ از جنبه‌های‌ متفاوت‌ زبان‌آموزی، برنامه‌ریزی‌ زبان، معناشناسی، آواشناسی، ساخت‌ واژه‌ و غیره‌ مورد بررسی‌ قرار می‌گیرد و پرسش‌ یا مسأله‌ای‌ مطرح‌ و پاسخی‌ برای‌ آن‌ یافت‌ می‌شود.
انتخاب‌ روش‌ تحقیق‌ بستگی‌ به‌ هدف‌ و ماهیت‌ موضوع‌ پژوهش‌ و امكانات‌ موجود دارد، در این‌ پژوهش‌ نگارنده‌ روش تحقیق خود را بر اساس‌ تئوری‌ «نام‌گذاری‌ اشتقاقی‌« بنا نهاده‌ و در چارچوب‌ این‌ نظریه‌ داده‌هایی‌ را كه‌ از طریق‌ مطالعه‌ی‌ متون‌ داستانی، ضبط‌ مكالمات‌ رادیویی‌ و تلویزیونی‌ و مصاحبه‌ با دانش‌آموزان‌ و دانشجویان‌ به‌ دست‌ آورده‌، در جدولی‌ تنظیم‌ كرده و آن‌ها را به ‌لحاظ‌ داشتن‌ یا نداشتن‌ پایه‌ نام‌گذاری، نشانه‌گذاری‌ و تعیین‌ رابطه‌ معنایی‌ مورد بررسی‌ قرار داده‌ است. برای‌ آزمون‌ فرضیه‌‌ی اول‌ پژوهش‌، مبنی‌ بر نهادینه‌شدن‌ واژگان‌ بافتی‌ در سیستم‌ زبان‌ یا بقا و ماندگاری‌ این‌ واژگان،‌ از معیارهای‌ زیر استفاده‌ شده‌ است:

الف) براساس‌ نظریه‌ چامسكی‌ (۲۱/ ص۲۹ ‌) اهل‌ زبان‌، دانشی‌ ناخودآگاه‌ دارند كه‌ صورت‌های‌ خوش‌ساخت‌ را از صورت‌های‌ بدساخت‌ تشخیص‌ می‌دهند، بنابراین‌ بر اساس‌ شم‌زبانی،‌ واژگانی‌ كه‌ صورت‌های‌ خوشساخت‌ دارند شانس‌ بقا و ماندگاری‌ بیشتری‌ دارند.

ب) بر طبق‌ گفته‌ی‌ طباطبایی‌ (۱۲/ ص۱۲ ‌) "نیاز" و "نام‌پذیری" دو عامل‌ مهم‌ برای‌ واژه‌گزینی‌ هستند، لذا چنانچه‌ این‌ دو عامل‌ در مورد واژگان‌ بافتی‌ موجود باشد، واژه‌ یا واژگان‌ خلق‌شده‌ در زبان‌ نهادینه‌ می‌شوند. ج) براساس‌ معیارهایی‌ كه‌ سپنتا (۹/ص۲۶۶ ‌) در مورد بقا و ماندگاری‌ واژگان‌ ارائه‌ كرده‌ است، سازگاری‌ واژگان‌ از نظر آوایی‌ با هنجار آوایی‌ زبان‌ فارسی‌ از یك‌ سو و هماهنگی‌ آن‌ها با عوامل‌ زیرزنجیری، یعنی‌ آهنگ‌ و تكیه‌ و كلام‌ زبان‌ فارسی، سبب‌ ماندگاری‌ واژگان‌ در زبان‌ می‌شود، لذا این‌ عوامل‌ هم‌ در مورد واژگان‌ بافتی‌ مدنظر قرار می‌گیرند.

د) واژگان‌ موقتی‌ یا بافتی‌ كه‌ به ‌لحاظ‌ آوایی‌ و معنایی‌ بنا به‌ قیاس‌ با واژگان‌ موجود در زبان‌ فارسی‌ ساخته‌ شوند، امكان‌ بقا و ماندگاری‌ بیشتری‌ دارند.

برای‌ آزمون‌ فرضیهی‌ دوم‌ كه‌ اشعار دارد به‌ اینكه‌ فرآیند واژهسازی‌ موقتی‌ در قالب‌ نظریه‌ی‌ نام‌گذاری‌ قابلتوصیف‌ است، جدولی‌ براساس‌ مدل‌ نام‌گذاری‌ تهیه‌ كرده‌ایم‌ كه‌ بر اساس‌ آن‌ هر واحد نام‌گذاری‌ از سه‌ بخش‌ تشكیل‌ شده‌ است: پایه‌ی‌ نام‌گذاری، نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ و رابطه‌‌ی معنایی‌ بین‌ آن‌ دو. در این‌ قسمت،‌ واژگان‌ بافتی‌ را اعم‌ از مشتق، بسیط‌ و مركب‌ در جدولی‌ گنجانده‌ و تحلیل‌ كرده‌ایم، البته‌ بر اساس‌ مدل‌ یادشده، تنها كلمات‌ مشتق‌ قابل‌تحلیل‌ هستند، ولی ما ابتكار به‌ خرج‌ داده‌‌ و با بسط‌ این‌ مدل‌، واژگان‌ مركب‌ و بسیط‌ را هم‌ قابلتوصیف‌ دانسته‌ایم‌ و به‌ این‌ ترتیب‌ باعث‌ بسط‌ و گسترش‌ نظریه‌ی‌ نام‌برده‌ شده‌ایم.
در این‌ پژوهش‌ از تكنیك‌های‌ زبان‌شناختی‌ و اصول‌ و قواعد ساخت‌واژی‌ برای‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ داده‌ها استفاده شده است.

تجزیه و تحلیل‌ داده‌ها
در این قسمت قبل از تجزیه و تحلیل داده‌ها، آن‌ها را طی‌ یك‌ جدول‌ پنج‌ قسمتی‌ بر اساس حروف الفبا تنظیم‌ می‌كنیم‌ و پایه‌ی ‌نام‌گذاری، نشانه‌‌ی نام‌گذاری‌ و رابطه‌ی‌ معنایی‌ هر یك‌ را با توجه‌ به‌ معنایی‌ كه‌ در بافت‌ كلام‌ از آن‌ استنباط‌ می‌گردد، ارائه‌ می‌دهیم:

تحلیل‌ صورت‌های‌ بافتی‌ براساس‌ تئوری‌ نام‌گذاری‌
همان‌طور كه‌ اشاره‌ شد، بر اساس‌ تئوری‌ نام‌گذاری‌ یا انوماسیولوژی‌ واژه‌سازی،‌ یك‌ زبانمند ضمن‌ نام‌گذاری‌، سه‌ عمل‌ فكری‌ انجام‌ می‌دهد:
الف) پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ را تعیین‌ می‌كند، پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ عنصری‌ است‌ كه‌ واژه‌ را به‌ یك‌ مقوله‌ دستوری‌ ربط‌ می‌دهد.

ب) نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ را به‌ كمك‌ قیاس‌ با شیئی‌ یا پدیده‌ای‌ كه‌ خود دارای‌ نام‌ است،‌ به‌ دست‌ می‌آورد. نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ هسته‌‌ی معنایی‌ واژه‌ یا صورت‌ بافتی‌ است كه‌ بسیط‌ یا مركب‌ است.

ج) نوع‌ رابطه‌ را میان‌ آنچه‌ نیازمند نام‌ است‌ با شیئی‌ یا پدیده‌ی‌ قیاس‌شده‌ تعیین‌ می‌كند. این‌ رابطه‌ی‌ معنایی‌ است‌ كه‌ از پیوند پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ و نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ به‌ دست‌ می‌آید.

جهت‌ تجزیه‌، تحلیل‌ و بررسی‌ صورت‌های‌ بافتی‌ ارائه‌شده‌ در جدول‌ فوق، با توجه‌ به‌ ویژگی‌های‌ مشترك‌ موجود، آن‌ها را به‌ پنج‌ دسته‌ تقسیم‌ می‌كنیم:

الف. صورت‌های‌ بافتی‌ مشتق‌:

این‌ صورت‌ها كه‌ دقیقن با اصول‌ تئوری‌ انوماسیولوژی‌ واژی‌سازی‌ انطباق‌ دارند، جملگی‌ دارای‌ پایه، نشانه‌ و رابطه‌ی‌ معنایی‌ هستند. این‌ دسته‌ از واژگان‌ عبارتند از: "آموزشی، افغانی، بچه‌های‌ آبنمكی، تابلوماژیكی، حال‌گیری، دودره‌باز، ركورددار، گوشت‌كوب، مذهب‌مدار، منطقانه، نامستحكم، آویزان، باكلاس‌ و عمرن".
نكته‌ی‌ بسیار مهم‌ در مورد واژگان‌ یادشده‌ این‌ است‌ كه‌ تعداد زیادی‌ از آن‌ها باآن‌كه‌ از نظر صورت‌ و تلفظ‌، با واژگان‌ قبلی‌ موجود در زبان‌ یكسان‌ هستند، اما هنگام‌ استفاده‌ به‌ عنوان‌ واژگان‌ بافتی‌ یا موقتی، معنای‌ آن‌ها كاملن متفاوت‌ بوده‌ و واژه‌ یا صورت‌ جدیدی‌ به‌ حساب‌ می‌آیند. مثلن واژه‌‌ی "آموزشی" را در دو جمله‌ زیر با هم‌ مقایسه‌ می‌كنیم:
۱ - این‌ فیلم‌ جنبه‌‌ی آموزشی‌ ندارد.
۲ - آموزشی‌ چه‌ داری؟
در جمله‌ی‌ شماره‌ (۱) واژه‌ آموزشی‌ معنای‌ معمولی‌ و رایج‌ خود را دارد كه‌ هر زبانمند فارسی‌ آن‌ را به‌خوبی‌ متوجه‌ می‌شود، اما همان‌ واژه‌ در جمله‌ی‌ دوم‌ از نوع‌ بافتی‌ است‌ و معنی‌ «فیلم‌ ضداخلاقی»‌ می‌دهد. این‌ تغییر معنایی‌ در برخی‌ دیگر از واژگان‌ بافتی‌ نیز به‌ چشم‌ می‌خورد.

به‌ دو كاربرد واژه‌ی‌ افغانی‌ در دو بافت‌ كلامی‌ زیر توجه‌ كنید:

۱ - دو كارگر افغانی‌ مشغول‌ حفر كانال‌ هستند.
۲ - "رضوان‌ افغانیه. اصلا با آدم‌ نمی‌جوشه"
در جمله‌ی‌ نخست‌ افغانی‌ به‌ معنی‌ شخصی‌ است كه‌ ملیت‌ افغانی‌ دارد و اهل‌ كشور افغانستان‌ است، ولی‌ در جمله‌ی‌ دوم‌ همان‌ واژه‌ در معنای‌ «شخصی‌ منزوی‌ و گوشه‌گیر» آمده‌ است. همچنین‌ در كلمه‌ی‌ «آویزان»‌ وقتی‌ به‌ عنوان‌ یك‌ واژه‌ بافتی‌ مورد استفاده‌ قرار گیرد معنا كاملن متفاوت‌ می‌شود. این‌ تفاوت‌ با توجه‌ به‌ دو مثال‌ زیر كاملن مشهود است:
۱ - لباس‌ها را شست‌ و روی‌ بند آویزان‌ كرد.
۲ - به‌ من‌ آویزان‌ شده‌ و به‌ هیچ‌وجه‌ دست‌ برنمی‌دارد.

زبانمندان برخی‌ از واژگان‌ بافتی‌ مشتق‌ را در مفهوم‌ استعاری‌ ‌مورد استفاده‌ قرار می‌دهند. برای‌ مثال‌ صورت‌ "بچه‌های‌ آبنمكی" در مفهوم‌ «افراد ضعیف‌ و بی‌بنیه»‌ به‌ كار می‌رود. ولی‌ گروهی‌ دیگر از واژگان‌ مشتق‌ بافتی‌ كه‌ بر اساس‌ قواعد ساخت‌ واژه‌ای- ‌ كه‌ در فصل‌ دوم‌ پایان‌نامه‌ به‌ آن‌ها اشاره‌ كرده‌ایم-‌ ساخته‌ شده‌اند، معنای‌ چندان متفاوتی‌ از اصل‌ كلمه‌ به‌ دست‌ نمی‌دهند بلكه‌ با توجه‌ به‌ (وند) به‌كاررفته‌ در آن‌ها مقوله‌ی‌ دستوری‌ متفاوتی‌ كسب‌ می‌كنند. صورت‌های‌ "منطقانه"، "ركورددار"، "دودره‌باز"، "تابلوماژیكی"، "حال‌گیری"، "عمرن"، "مذهب‌مدار" و "باكلاس" از آن‌ جمله‌اند.

ب: صورت‌های‌ بافتی‌ كه‌ در آن‌ها علاوه‌ بر معنا مقوله‌ی‌ دستوری‌ نیز تغییر می‌كند.

در گروهی‌ از صورت‌های‌ بافتی،‌ گسترش‌ معنایی‌ به‌ همراه‌ تغییر مقوله‌ی‌ دستوری‌ مشاهده‌ می‌شود. مثلن واژگان "زرد، سیاه، سفید"، در بافت‌ معمولی‌ گفتار یا نوشتار در مفهوم‌ رنگ‌‌هایی‌ استفاده‌ می‌شوند كه‌ مقوله‌ی‌ دستوری‌ آن‌ها صفت‌ است. برای‌ مثال‌ در جمله‌ی‌ "مریم‌ پیراهن‌ سفیدی‌ خرید." واژه‌ی‌ سفید در نقش‌ صفت‌ به‌ كار رفته‌ است،‌ اما همین‌ واژه‌ زمانی‌ كه‌ در بافت‌ معینی‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد، جایی‌ كه‌ فراموش‌ می‌كند كلمه‌ پپسی‌ را بگوید، فی‌البداهه‌ می‌گوید: "گارسون‌ دو تا سیاه‌ بده". در این‌جا مقوله‌ی‌ دستوری‌ از صفت‌ به‌ اسم‌ تغییر كرده‌ است. این‌ گروه‌ از واژگان‌ دارای‌ نشانه‌ و رابط‌‌ی معنایی‌ هستند، ولی‌ با توجه‌ به‌ مدل‌ نام‌گذاری‌ فاقد پایه‌ هستند.

ج: واژگان‌ بافتی‌ بسیط‌
برخی‌ از واژگان‌ بافتی‌ كه‌ در فهرست‌ داده‌ها ذكر گردید، باوجودی‌كه‌ قبلن در مفهومی‌ دیگر در زبان‌ به‌ كار می‌رفته‌اند، در بافت‌ جدید با حفظ‌ مقوله‌ی‌ دستوری‌ در معنایی‌ متفاوت‌ از معنای‌ اولیه‌ به‌ كار گرفته‌ شده‌اند.
عمده‌ی‌ این‌ واژگان‌ عبارتند از: "ساندویچ، كمپوت‌، كویر و اند." در این‌ واژگان‌ همانند واژگان‌ گروه‌ "ب" پایه‌ وجود ندارد و تنها نشانه‌ و رابطه‌ی‌ نام‌گذاری‌ مشهود است.‌ در حقیقت‌ در این‌ دو گروه‌ از واژگان‌، پایه‌‌ی نام‌گذاری‌ تهی‌ است.

د: واژگان‌ بافتی‌ مركب‌
با بسط‌ نظریه‌‌ی نام‌گذاری‌ اشتقاقی‌ از كلمات‌ مشتق‌ به‌ كلمات‌ مركب‌، صورت‌های‌ بافتی‌ "نخودمغز"، "فلزخراب"، "تریپ‌خفن"، "جوادمخفی"، "آچارفرانسه" و "پژوحسرتی" كه‌ فاقد پایه‌ی‌ نام‌گذاری، یعنی‌ وند تعیین‌ مقوله‌ دستوری‌ بوده، اما دارای‌ فاكتور مهم‌ نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ هستند نیز گنجانده‌ شده‌اند. این‌ صورت‌ها به‌ جز "آچارفرانسه" تنها معنا و مفهوم‌ استعاری‌ دارند كه‌ معنی‌ آن‌ها در جدول‌ آمده‌ است‌، اما تركیب‌ "آچار فرانسه"‌ به‌ عنوان‌ صورت‌ بافتی‌ در معنایی‌ كاملن متفاوت‌ از معنی‌ ظاهری‌ آن كه‌ ابزار مكانیكی‌ است،‌ به‌‌كار می‌رود.

ه : واژگان بسیط مركبی كه كل یا جزئی از آن كاملن ابتكاری ساخته شده است.‌

‌در میان واژگان بافتی‌ و خلق‌‌الساعه‌ به‌ صورت‌هایی‌ برمی‌خوریم‌ كه‌ تمام‌ یا جزئی‌ از آن‌ كاملن جدید بوده‌ و قبلن در زبان‌ موجود نبوده‌ است.‌ این‌ دسته‌ از واژگان‌ تنها در معنای‌ بافتی‌ كه‌ در جدول‌ آمده،‌ كاربرد دارند و بر اساس‌ مدل‌ نام‌گذاری‌ فاقد پایه‌ هستند و تنها دارای‌ نشانه‌اند. عمده‌ی‌ این‌ واژگان‌ عبارتند از: "بریف"، "خرمچك"، "خفن"، "زغوندر"، "زاغارت"، "ضابلو"، "شوت"، "جوات"، "تیتیش"، "جینگلی‌مستان" و "ببوگلابی".
همان‌طور كه‌ مشاهده‌ می‌شود، برخی‌ از این‌ واژگان‌ در تركیب‌ خود از واژه‌ی‌ قرضی‌ استفاده‌ كرده‌اند و در معنایی‌ غیر از معنایی‌ كه‌ در زبان‌ اصلی‌ داشته‌اند، مورد استفاده‌ زبانمندان‌ قرار گرفته‌اند. مانند واژه‌ی‌ "بریف" كه‌ در زبان‌ انگلیسی‌ به‌ معنای‌ "خلاصه‌ و مختصر" است اما در زبان‌ فارسی‌ به‌ معنای "بدون‌ مشكل‌ و آماده" به‌ كار می‌رود.

صورت‌های‌ بافتی‌ جمله‌ای‌
جدا از داده‌های‌ فهرست‌شده‌ در جدول‌ فوق‌، اغلب‌ به‌ جملاتی‌ برمی‌خوریم‌ كه‌ ویژگی‌های‌ صورت‌های‌ بافتی‌ را دارا هستند. مهم‌ترین‌ این‌ صورت‌ها به‌ شرح‌ زیر است:
۱ - "لیستم‌ پُره"، در مفهوم‌ "وقت‌ ندارم" كه‌ در آن‌ از واژه‌ قرضی ‌List استفاده‌ شده‌ است.
۲ - "به‌ عرش‌ ایمیل‌ می‌زنه" به‌ معنای‌ قرآن‌ یا نمازخواندن‌ و «با خدا ارتباط‌ داشتن»‌ است كه‌ در این‌ صورت‌ زبانی‌ هم‌ از واژه‌ی‌ قرضی ‌E-mail استفاده‌ شده‌ است.
۳ - "تخت‌ گاز میره" به‌ معنای‌ بسیار تند رانندگی‌ كردن‌ ‌و اصطلاحی‌ است‌ رایج‌ میان‌ مكانیك‌ها و همچنین‌ سایر اقشار جامعه.
۴ - "خودشو به‌ كوچه‌‌ی علی‌ چپ‌ می‌زنه"، به‌ معنای‌ كسی‌ كه‌ موضوعی‌ را از منظور اصلی‌ منحرف‌ می‌كند.

خلاصه‌‌ی بررسی و نتیجه‌گیری‌
در پژوهش‌ حاضر تحت‌ عنوان‌ "توصیف‌ فرآیند واژه‌سازی‌ موقتی، بافتی‌ یا خلق‌‌الساعه‌ در زبان‌ فارسی‌"، پژوهشگر تلاش‌ كرده‌ است‌ ضمن‌ گردآوری‌ اطلاعات‌ درباره‌ واژه‌سازی‌ به‌طوركلی‌ و واژه‌سازی‌ بافتی‌ به‌طوراخص‌ به‌ توصیف‌ واژه‌سازی‌ بافتی‌ بپردازد و دو فرضیه‌ را مورد آزمایش‌ قرار دهد.
محقق‌ روش‌ تحقیق‌ خود را بر اساس‌ نظریه‌ی‌ «نام‌گذاری‌ اشتقاقی»‌، بسط‌ و گسترش‌ داده و تعداد زیادی‌ از داده‌ها را در قالب‌ نظریه‌ی‌ فوق‌ توصیف‌ كرده كه براساس‌ این‌ آن،‌ زبانمند برای‌ انجام‌ عمل‌ نام‌گذاری‌ سه‌ فرآیند تعیین‌ پایه‌ی‌ نام‌گذاری، تعیین‌ نشانه‌‌ی نام‌گذاری‌ و تعیین‌ رابط‌ی‌ بین‌ پایه‌ و نشانه‌ی‌ نام‌گذاری‌ را مد نظر قرار می‌دهد.

داده‌ها به‌ كمك‌ قواعد و تكنیك‌های‌ زبان‌شناختی‌ مورد تجزیه‌ و تحلیل‌ واقع شده و به‌ شرح‌ زیر فرضیه‌های‌ اول‌ و دوم‌ پژوهش‌ مورد بررسی‌ قرار گرفته است:

فرضیه‌ی‌ نخست‌ پژوهش‌ اشعار دارد به‌ این‌كه‌ در فرآیند واژه‌سازی‌ موقتی‌ یا خلق‌الساعه‌ واژه‌های‌ بافتی‌ ساختهشده‌ جزء سیستم‌ زبان‌ محسوب‌ شده‌ و به‌ غنای‌ آن‌ می‌افزایند. از اطلاعات‌ و مباحث‌ مربوط‌ به‌ بحث‌های‌ گذشته‌، می‌توان چنین‌‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ اولن بر اساس‌ گفته‌‌ی اشتاكر - چهره‌ معروف‌ زبان‌شناسی‌ و كسی‌ كه‌ در زمینه‌ی‌ واژه‌های‌ بافتی‌ تحقیقات بسیاری انجام داده است - پیش‌بینی‌ سرنوشت‌ واژگان‌ بافتی‌ ناممكن‌ است.‌ بنابراین‌ نمی‌توان‌ با قاطعیت‌ گفت‌ كه‌ برای‌ نمونه‌ واژه‌ی‌ موقتی‌ "خفن" در زبان‌ نهادینه‌ می‌شود یا نه.

با‌ وجود این می‌توان‌ گفت‌ انگیزه‌های‌ آوایی، هماهنگی‌ آوایی‌ و معنایی‌ با واژگان‌ موجود در زبان‌ فارسی، هماهنگی‌ واژه‌ی‌ جدید با عوامل‌ زیرزنجیری‌ یعنی‌ آهنگ، تكیه‌ و كلام، باعث‌ بقا و ماندگاری‌ واژه‌ در سیستم‌ زبان‌ می‌گردد و از سوی‌ دیگر بنابه‌ گفته‌ نوام‌ چامسكی‌ (۲۱/ ص۲۹ ‌) اهل‌ زبان،‌ دانشی‌ ناخودآگاه‌ دارند كه‌ صورت‌های‌ خوش‌ساخت‌ را از صورت‌های‌ بدساخت‌ تشخیص‌ می‌دهند، بنابراین‌ شم ‌زبانی‌ زبانمند، واژگان خوش‌ساخت‌ را تشخیص‌ داده‌ و این‌ دسته‌ از واژگان‌ شانس‌ نهادینهشدن‌ در زبان‌ را دارند.

از سوی‌ دیگر واژگان‌ موقتی‌ كه‌ اعتبار اجتماعی‌ پیدا كنند و مقبولیت‌ عام‌ بیابند، در زبان‌ باقی‌ می‌مانند: مثلن در مجله‌ی‌ چلچراغ‌ شماره‌ی ۳ ‌ كه‌ در آبان ۱۳۸۲ ‌به‌ چاپ‌ رسیده‌ است، كوروش‌ صفوی‌ به‌ عنوان‌ یك‌ زبان‌شناس‌ مطرح‌ در ایران،‌ خود از واژگان‌ موقتی‌ مانند "عمرن"، "خفن" و غیره‌ یاد می‌كند و وجود آن‌ها را در زبان،‌ عادی‌ تلقی‌ می‌كند. از سوی‌ دیگر برخی‌ از این‌ واژگان‌ نه‌ تنها در میان‌ اقشار نوجوان‌ و جوان‌ جامعه‌ بلكه‌ در زبان‌ طبقات‌ اجتماعی‌ بالاتر هم به‌ كار رفته‌اند. نمونه‌هایی‌ بسیار در فیلم‌ سینمایی‌ "مارمولك" و برخی‌ سریال‌های‌ تلویزیونی‌ در سال‌های‌ گذشته‌ مورد استفاده‌ بوده‌اند و همچنان‌ امروزه‌ از سوی‌ برخی‌ زبانمندان‌ استفاده‌ می‌شوند،

پس‌ چنانچه‌ واژه‌ یا واژگانی‌ در گذشته‌‌ به‌ كار می‌رفته‌ و همچنان‌ هم در میان‌ مردم‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرند، خود نشان‌ از این‌ واقعیت‌ دارد كه‌ در سیستم‌ زبان‌ وارد می‌شوند. با این‌ وجود برخی‌ از واژگان‌ موقتی‌ تنها یك‌ بار ‌مورد استفاده‌ قرار می‌گیرند. مانند زمانی‌ كه‌ زبانمند در حالت‌ عصبانیت‌ واژه‌ی‌ بی‌معنی‌ و من در آوردی‌ همچون‌ "خرمچك" را تولید می‌كند و بلافاصله‌ فراموش‌ می‌شود. پس‌ می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه گرچه‌ تعدادی‌ از واژگان‌ بافتی‌، در زبان‌ نهادینه‌ شده‌ و به‌ غنای‌ آن‌ می‌افزایند، اما نمی‌توان‌ با قاطعیت‌ گفت‌ كلیه‌ی‌ واژگان‌ بافتی‌ همین‌ سرنوشت‌ را دارند. اگر دو فاكتور "نیاز" و "نام‌پذیری" بر واژگان‌ ساخته‌شده‌ وجود داشته‌ باشند، بقای‌ آن‌ها احتمال‌ بیش‌تری‌ می‌یابد. از گفته‌های‌ فوق‌ نتیجه‌ می‌گیریم‌ كه‌ فرضیه‌ی‌ اول‌ پژوهش‌ مورد تأ‌یید قرار نمی‌گیرد، مگر اینكه‌ به‌ صورت‌ زیر اصلاح‌ گردد:

"تعدادی‌ از واژگان‌ موقتی‌ و خلق‌الساعه‌ در سیستم‌ زبان‌ وارد و نهادینه‌ می‌شوند و به‌ غنای‌ آن‌ می‌افزایند."

فرضیه‌ی‌ دوم‌ پژوهش‌ به‌ شرح‌ زیر است: "فرآیند نوواژه‌ و واژه‌سازی‌ موقتی‌ یا خلق‌الساعه‌ در قالب‌ نظریه‌ی‌ نام‌گذاری‌ قابلتوصیف‌ است". در بخش‌های‌ گذشته‌ به‌ تفصیل‌ تفاوت‌ "نوواژه" با "واژه‌ی‌ بافتی" شرح‌ داده‌ شد. به اختصار "نوواژه" به‌ آن‌ صورت‌ زبانی‌ گفته‌ می‌شود كه‌ متخصصان‌ واژهگزینی‌ با طرح‌ و برنامه‌ی‌ قبلی‌ و با كمك‌ قواعد واژه‌سازی‌ برای‌ مفاهیم‌ و پدیده‌های‌ جدید به ساخت واژگان می‌پردازند. برای‌ نمونه‌ در واژه‌‌ی "یارانه"‌ در معنای‌ "سوبسید"، "یار" نشانه‌ی‌ نام‌گذاری، "انه" پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ و پولی‌ كه‌ دولت‌ می‌پردازد تا اجناس‌ ارزان‌تر به‌ دست‌ مردم‌ برسد، رابط‌‌ی معنایی‌ آن است. به‌ نظر می‌رسد نوواژگان‌ به‌طوركلی‌ در چارچوب‌ این‌ نظریه‌ قابل‌توصیف‌ هستند،‌

اما واژگان‌ بافتی‌ یا خلق‌‌الساعه‌ كه‌ فی‌البداهه‌ در یك‌ موقعیت‌ خاص‌ ‌تولید می‌شوند، در ارتباط‌ با نظریه‌ی‌ نام‌گذاری‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ می‌شوند: گروهی‌ از آن‌ها در ساخت‌ خود "وند" تعیین‌ مقوله‌ی‌ دستوری‌ دارند كه دقیقن در چارچوب‌ نظریه‌‌ی نامبرده‌ قابلتوصیف‌ است. گروه‌ دیگری‌ از واژگان‌ بافتی‌ فاقد پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ هستند، اما با بسط‌ نظریه‌ به‌ حالتی‌ كه‌ در آن‌ پایه‌ی‌ نام‌گذاری‌ یا "وند" تعیین‌ مقوله‌ (تهی) باشد نیز در چارچوب‌ نظریه‌ی‌ فوق‌ قابلتوصیف‌ هستند ولی‌ ازآنجاكه‌ در میان‌ صورت‌های‌ بافتی‌، ما انواع‌ مختلف‌ واژگان، عبارات، اصطلاحات‌ و حتا‌ جملات‌ را داریم،‌ نمی‌توان‌ كلیه‌ی‌ مقولات‌ یادشده‌ را در نظریه‌‌ی نام‌گذاری‌ توصیف‌ كرد، به‌ عبارت‌ دیگر جملات‌ در نظریه‌ی‌ نام‌گذاری‌ قابلتوصیف‌ نیستند. یعنی‌ فرضیه‌ دوم‌ پژوهش‌ مورد تأ‌یید قرار نمی‌گیرد. امید ما این است که‌ این‌ پژوهش‌ زمینه‌ای‌ را برای‌ علاقه‌مندان‌ تحقیق‌ در مورد واژه‌سازی‌ بافتی‌ یا خلقالساعه‌ فراهم‌ آورد.

 

از: vista.ir


+ نوشته شده در  ساعت   توسط آریا ادیب  | 

شماره ی نوشته: ۱۳ / ۲۰    

سارا

دفاع از فارسی امروز

(در پاسخ به ناصر تقوایی)

آقای ناصر تقوایی، فیلم ساز، درباره ی فارسی حرف هایی زده شبیه حرف های خیلی‎های دیگر. حرفش این است که حرف روزنامه‎ها و تلویزیون را نمی‌فهمد و نتیجه گرفته که معنی کلمه‎ها عوض شده و “زبان فارسی تحلیل رفته، کوچک شده و معانی‌اش را ازدست داده” که من بعید می‌دانم این طور باشد.

این که معنی کلمه‌ها عوض شده که دعوا ندارد. تا بوده و بوده معنی کلمه‎ها در حال عوض شدن است. اگر عوض نشود عجیب است. از قرن هفتم تا حالا کلمه ی “بسیج” در فارسی بوده. ولی معنی الانش را مقایسه کنید با معنی آن در تاریخ بیهقی. یا این فحش محبوب دخترها “کوفت” کاملن معنی قدیمش را از دست داده.  

زبان تغییر می‌کند. تغییرهایی که ما شاید خوشمان نیاید. نسل شما می‌گفت: “گاف داد”، نسل بعدی گفت: “سه کرد” و حالا می‌گوید: “سوتی داد”. و شما متوجه معنی‌اش نمی‌شوید. خوب اگر تعصب نداشته باشید، معنی این یکی را هم متوجه می‎شوید. گیریم که خودتان هنوز اولی را به کار ببرید.

تقوایی گفته باید به موقع عمل کنیم و خودمان را برای دنیای مدرن آماده کنیم، ولی مثل همه دم دست ترین کلیشه را تکرار می‌کند و ایراد می‌گیرد به واژه‌سازی و می‌گوید: ” …چون به موقع عمل نمی کنیم برای تجهیز خودمان، عمل معکوس می شود. مثلن حالا قصد کرده‌ایم که مقابله کنیم با واژه‌هایی که جا و بی جا به دلیل تکنولوژی روز وارد فارسی شده‌اند. کاری خنده‌دار می‌کنیم. واژه اختراع کرده‌ایم. مگر واژه اختراع کردنی است؟.” بله آقای تقوایی واژه دقیقن اختراع کردنی است. نکند آدم ها با دیکشنری از پیش تعیین شده به دنیا می‌آیند؟ همیشه واژه در حال اختراع شدن است. اما این که یک مؤسسه کار واژه‌سازی را به عهده بگیرد کمی عجیب است. اما اصلن مسخره نیست. اتفاقن خیلی از واژه‌های فرهنگستان را خودتان دارید استفاده می‌کنید. (واژه‌هایی مثل دانشگاه، دماسنج، فرودگاه، و خیلی های دیگر کاملن اختراعی هستند)

واژه ها باید با توجه به ریشه های موجود در یک زبان ساخته شوند نه با کنار هم چیدن یک سری حرف ” خوب باید گفت که از هر دو حالت می‌شود واژه ساخت و اصلن هم دلیل بر بد بودن واژه نیست. من فکر نمی‌کنم کسی بداند “خفن” از کجا آمده، اما الان یک واژه ی فارسی است. چه دوستش داشته باشید چه نداشته باشید.

مشکل اینجاست که ما زبان های قومی غنی داریم. مثل بلوچی ، کردی و ترکی و … . از آن ها وام نمی گیریم برای پویا کردن فارسی‌مان تا فارسی‌مان یک زبان ملی شود“. خوب این پیشنهاد خوبی است و اتفاقن در فرهنگستان هم چند تا کلمه ی محلی برای برابر ‌سازی واژه‌های خارجی ساخته‌اند. اما من فکر نمی‌کنم اگر فارسی پر از کلمه‌های ترکی و کردی و بلوچی شود، شما آن را به تر بفهمید (البته همین الان هم کلمه‌هایی از زبان های ایرانی غیر فارسی در فارسی هست).

 اما نکته این جاست که همیشه به دلیل مناسبات اجتماعی زبان استاندارد خالی از رنگ و بوی محلی است و اصلن برای همین به آن "زبان معیار" می‌گویند و دلیل این که یک زبانی معیار می‌شود فقط و فقط قدرت است. تهران قدرتمندترین شهر ایران است، پس فارسی تهران به معیار نزدیک تر است. هر شهری که از نظر اقتصادی و سیاسی قوی شود، زبانش هم قوی‌تر می‌شود. پس به تر است به جای گیر دادن به زبان، به این گیر بدهید که چرا تهران اجازه ی پیشرفت اقتصادی و آموزشی به شهرهای دیگر را نمی‎دهد.

این تقصیر کردها و ترکها و … نیست که از نظام آموزشی ایران شاکیاند. تقصیر نظام آموزشی این مرز و بوم است که احتیاجات آنها را برآورده نمی‌کند.” بله این حرف کاملن درست است ولی ربطی به این که شما زبان فارسی امروز را نمی‌فهمید ندارد.

فارسی امروز بدون لحن بی معنی شده . همین امر سبب شده سینما از ادبیات پیشی بگیرد.”  من که گمان نمی‌کنم سینمای ایران از ادبیاتش پیشی گرفته باشد. رمان های زویا پیرزاد و فریبا وفی و بلقیس سلیمانی را بخوانید. خیلی به تر از فیلم های امروز سینما هستند. تا دلتان بخواهد هم لحن دارند و خیلی هم ظریف لحن را نشان داده‌اند.

تحلیل من:

به نظر من همه ی این گله‌گزاری های آقای تقوایی و خیلی دیگر از “فرهیختگان” ما دلیلش یک چیز است ولی با بهانه‌های دیگر بیانش می‌کنند که تبدیل می‌شود به غر زدن.  یک فاصله ی ارتباطی بزرگ بین دو نسل اتفاق افتاده که دلیلش هم اجتماعی است، هم جهانی. فاصله‌ای که باید در حداقل ۳ یا ۴نسل پیش می‌آمد یکدفعه در یکی دو نسل اتفاق افتاده و معلوم است که گسست و بحران ارتباط پیش می‌آید. جوان ها هم حرف زدن پدر و مادرها را خوب نمی‌فهمند. اما محکوم می‎شوند به بی‌سوادی. مطمئن نیستم که همه ی جوان ها هم وقتی “دایی جان ناپلئون” را ببینند، همه‌شان معنی “استنطاق” را بفهمند. چون حالا این کلمه مصرفی ندارد. به جایش می‌گوییم بازجویی. در واقع یک جهش فرهنگی اتفاق افتاده که همه را ملتهب کرده و آرامش را از همه گرفته. هم از نسل قدیم و هم از نسل جدید.

بحث رادیو و تلویزیون جداست که یک زبان بی‎خاصیت و ترسو دارد و حرف ها را می‌پیچاند. که تازه آن هم چند تا کد است و با چند بار توجه کردن دستتان می‌آید که منظور از هر کد چیست.

اما اگر آقای تقوایی بیاید وبلاگ ها را بخواند، می‌بیند که زبان فارسی بزرگ تر شده. طبیعی هم هست، چون کلی حرف های “مگو” در این جا گفته می‌شود که یک صدمش را در رسانه‌های رسمی نمی‎شنوید. من نمی‎خواهم احساسی از فارسی دفاع کنم، فقط می‌خواهم بگویم زبان با مناسبات انسانی و اجتماعی تغییر می‌کند و اگر هیچ چیز هم از فارسی ندانید، فقط بشنوید که تعداد باسوادها، هنرمندها، فلسفه‌دان‎ها، روان شناس ها و … و از همه مهم تر وبلاگ ها و سایت ها در یک جامعه ی زبانی زیادتر شده، شک نمی‌کنید که زبانش هم وسیع‌تر شده، کلمه‌ها و اصطلاح‌ها بیش تر شده‌اند و فقط کسی که حوصله ی جوان‌ترها و دنیایشان را ندارد می‌گوید: من زبان شما را نمی‌فهمم.

این حرف ها البته هیچ ربطی به علاقه ی من به فیلم های بی‌نظیر ناصر تقوایی ندارد. اما از حرف هایی که درباره ی زبان زده‌است، عصبانی شدم. به نظرم بیش تر غر زده و استدلال نکرده است.

 - - -

از: گفتار پریشی (یادداشت های سارا)

+ نوشته شده در  ساعت   توسط آریا ادیب  | 

 

شماره ی نوشته: ۱ / ۲۰

اصطلاحات عامیانه و ضرب المثل های امروزی زبان فارسی

(فراخوان به خوانندگان)

زبان شکلی از حیات است و با ما زندگی می کند و همگام با ما تکامل می یابد. جمع بزرگی از انسان ها با زبان تکامل می یابند و جمع بزرگ دیگری خود تکامل دهندگان زبان هستند. در سده های ششم و هفتم هجری مولوی توانست زبان شعر فارسی و پس از آن زبان گفت و گویی را از بسیاری از پیچیدگی ها آزاد سازد.

زبان اگر زایش درستی نداشته باشد، ما دچار دریافت زبانی و فرهنگی می‌شویم و واژه‌های مورد نیازمان را از جاهای دیگر می‌گیریم. پدیده‌های جدید نگاهی جدید و زبان جدیدی را می‌طلبند.

امروزه دو نگاه به زبان وجود دارد: پویانگری و ایستانگری. نگاه ایستایی این است که زبان تغییر نمی‌کند و مقدس است؛ اما در نگاه پویانگری زبان ابزار است و متناسب با شرایط، حتا معنایش هم تغییر می‌کند.

به ویژه در طی سه یا چهار دهه ی گذشته در جریان تحولات بزرگ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در کشور ما که به روند حرکت از جامعه ی سنتی به جامعه ی مدرن که از دوران مشروطه آغاز شده بود شتاب بیش تری بخشیدند، زبان فارسی نیز دگرگونی های ژرف یافت و در کنار غنی تر کردن خود، با مشکلات تازه ای نیز که برخاسته از ناهنجاری های پدید آمده در جامعه ی ایران است رو به رو شد که یکی از آن ها تابو شدن بسیاری از واژه ها و مفاهیم توسط فرهنگ مسلط بود.

هر زبان طبیعى، مانند فارسى، عربى، انگلیسى یا صدها زبان دیگرى که در دنیا سخن گو دارند، به لحاظ نظرى از تعداد متعددى گونه ی زمانى، جغرافیایى، شغلى، تحصیلى، اجتماعى، سیاسی، سنى و جز آن ها برخوردار است. در هر مقطع زمانى، گونه یا گونه هایی از این انواع به دلایل معین اجتماعی تحول بیش تری می یابد و از دگرگونی های پیش آمده در اوضاع اجتماعی تاثیر بیش تری می پذیرند.

به عنوان مثال یکی از این گونه ها گونه ی سنى جوانان و نوجوانان است که همواره با گونه ی سنى پدر و مادرانشان، و گونه ی سنى پدربزرگ ها و مادربزرگ هایشان تفاوت های زیادی می یابند. نسلى که امروز پدربزرگ ها و مادربزرگ ها را تشکیل مى دهند، هنگامی که خود نوجوان بودند، اصطلاحاتى را به کار مى بردند که پدر و مادرهایشان به کار نمى بردند. مثلن «شفته»، «کانتورى»، «بادمجان دورقاب چین»، «شیربرنج»، «نکبت»، «آب خنک»، «پاچه ورمالیده»، «دسته هونگ»، «قرشمال»، «قاراشمیش» و صدها نمونه ی دیگر. افراد نسل امروز هم که اکنون میانسال به شمار مى آیند، هنگامی که نوجوان بودند، صدها واژه و اصطلاح ویژه ی خود را داشته اند. مثلن «نازک نارنجى»، «آنتن»، «جگر»، «هلو»، «چلغوز»، «ازگل»، «نخ دادن»، «نسناس»، «خالى بند»، «راحت الحلقوم» و ....
شمار  کمى از این واژه ها و اصطلاحات از یک نسل به نسل بعد منتقل مى شوند و بقیه فراموش مى شوند. به عنوان مثال اکنون بچه هاى امروزی دیگر نمى دانند پدر و مادرانشان «راحت الحلقوم» را براى اشاره به چه نوع آدمی استفاده مى کرده اند، زیرا اینان به جاى آن امروز اصطلاح «پاناسونیک» را به کار مى برند و آن چه را که پدران و مادرانشان «ازگل» مى نامیدند، اینان «جواد» مى نامند. به گفته ی دیگر، پدید آمدن این نوع واژه ها و اصطلاح های تازه، مطلب تازه اى نیست که ناگهان در یک زبان روی داده باشد و در زبان شناسی امری کاملن طبیعی و دایمی است.

اکنون اگر چه ما در همه ی گرو های اجتماعی جامعه ی ایران شاهد پدید آمدن اصطلاحات عامیانه و ضرب المثل های جدیدی هستیم، ولی باید اعتراف نمود که یکی از مهم ترین گونه های زبانی متحول شده در طی چند دهه ی گذشته، گونه ی سنی جوانان است که  واژه ها، اصطلاحات و ضرب المثل هایی را شامل می شود که که دو جنبه ی برجسته در آن ها جنبه های جنسی و سیاسی است و به همین دلیل امروز با دو دید متفاوت دو دسته از زبان شناسان به آن ها نگریسته می شود.

یکی از این دو دسته، زبان‌شناسان فرهنگستانی هستند. زبان‌شناسان فرهنگستانی این گونه ی زبانی را مخرب می‌دانند و چون بحث زبان و اخلاق را در هم ادغام می‌کنند، آن را بی‌فرهنگی و غیراخلاقی و توهین به داشته‌های غنی زبان فارسی می‌دانند. اما زبان‌شناسانی که به مسایل جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی زبان علاقه‌مندند و به کاربردشناسی اهمیت می‌دهند، به مطالعه‌ی این گونه ی زبانی به ‌مثابه ی یک پدیده‌ی انسانی می‌پردازند و هرگز نمی‌توانند از کارکردهای آن غافل باشند. این زبان شناسان به مطالعه ی زبان به مثابه یک پدیده ی انسانی می پردازند و در پی ارزش گذاری زبان خوب و زبان بد نیستند. اصطلاحات این گونه ی زبانی در میان جوانان ایران در حقیقت نوعی نقاب یا پوشش زبانی‌اند برای بیان آن چیزی که دستگاه رسمی فرهنگی بیان آن ها را منع کرده و به عنوان تابو تلقی کرده است. این زبان حتا  چندان هم ویژه ی جوانان نیست و اگرچه در جوانان شدت و رواج بیش تری دارد، اما قشرها و گروه‌های گوناگون سنی و اجتماعی در زمان‌هایی از زندگی اجتماعی خود نیز متوسل به گونه های زبانی دیگران می شوند. از این رو، گروه دوم از زبان‌شناسان هرگز نمی‌توانند با این عنوان ‌که اصطلاحات و ضرب المثل های بخشی از جوانان امروز در ایران فرهنگی پست و غیرقابل مطالعه هستند، از مطالعه‌ی زبان مردم در بافت اجتماعی پرهیز کنند. شکستن قبح فرهنگ رسمی برای مطالعه نکردن فرهنگ غیررسمی، گامی بسیار بزرگ است و این گام اکنون هم‌سو با دورانی‌ست که ما در آن زندگی می‌کنیم، بعنی دورانی که تفاوت میان فرهنگ عالی و فرهنگ پست دست کم در کار پژوهشی به فراموشی سپرده شده است. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم کلمه ها و عبارت های جدید گروه سنی جوانان امروز اکنون دیگز وارد فرهنگ فارسی شده‌اند و ممکن هم هست که ما از اصطلاحات آنان استفاده نکنیم، ولی حق نداریم به عنوان پژوهشگر کارکردهای این بخش از فرهنگ را نادیده بگیریم. مگر این‌که فرهنگ فارسی را فرهنگ ادیبانه و به اصطلاح متعالی بدانیم. ولی هنگامی که میلیون‌ها زن و مرد امروزه به این زبان با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند و کنایات و اشاراتی را اعم از جنسی و سیاسی، که فرهنگ رسمی و مسلط نمی‌پذیرد، از این طریق بیان می‌کنند، در این صورت این فرهنگ بخشی از فرهنگ یک جامعه‌ی بزرگ است و ویژه ی ایران و زبان فارسی هم نیست. در زبان انگلیسی  بسیار بیش تر روی این مسأله کار کرده‌اند و فرهنگ‌های بزرگ عامیانه نوشته‌اند که قابل مراجعه است. ولی از آن جا که این نوع مطالعات در ایران روح فرهنگستانی ندارند  نمی‌توان از فرهنگستان زبان انتظار داشت که برای چنین مطالعه‌ای و برای پژوهش روی گونه‌های زبانی به حاشیه رانده شده سرمایه‌گذاری کند.

در حقیقت در مطالعه ی این نوع جریان ها ما وارد نوعی مطالعه ی فرهنگی می‌شویم، زیرا بخش بزرگی از این اصطلاحات از حوزه‌های زندگی عمومی برمی‌خیزد و به همین دلیل هنگامی که ما به دنبال مطالعه‌ی فرهنگ‌های به حاشیه رانده شده می‌رویم، در واقع قصد پلیسی نداریم و به دنبال این نیستیم که مثلن آن ها را شناسایی و راه حلی برای پیش گیری از آن ها ارایه کنیم، بلکه برای این است که بخشی از فرهنگ جامعه‌ را بشناسیم و توضیح دهیم که این گونه پدیده های زبانی در تقابل و واکنش با چه جریان‌های فرهنگی و اجتماعی شکل گرفته، چه کارکردهایی دارند و چه نیازهایی را پاسخ می‌دهند. فرهنگ مسلط در ایران گستره‌ی تابوسازی را در زبان گسترش داده است و دامنه ی این تابوسازی تا آن اندازه گسترش پیدا کرده است که امروز مثلن پزشک متخصص پستان را متخصص سینه می گویند که عبارتی غلط و نامفهوم است.

طبیعی است که هنگامی که یک فرهنگ مسلط دامنه‌ی تابوسازی زبانی را گسترش ‌دهد و این احساس ایجاد شود که سخن گفتن در باره‌ی هر چیزی ممکن نیست، در نتیجه، فرهنگ به حاشیه رانده شده نیز در سوی دیگر، در برابر رویکرد تنگ کردن دامنه ی کلام از سوی فرهنگ مسلط، دامنه‌ی واکنش خود را در ساختن نشانه‌های کلامی و غیرکلامی گسترش می‌دهد. از همین رو نیز هست که امروز این فضای گفتاری در گونه زبانی جوانان به یک فضای محرمانه و مخفی مبدل شده است. ولی نظام‌های نشانه‌ای مخفیانه، ترفندهای گوناگون در زندگی اجتماعی و واکنش به فرهنگ و نظام مسلط فرهنگی‌اند و به همین دلیل نیز باید معرفی، بررسی و تحلیل شوند. زبان مخفی که در اصل يک زبان مستقل نيست و يکی از شکل ها و گونه های زبان معيار است، عمدتن در حوزه ی واژگان و تا حدی اصطلاحات و عبارت های قبلی زبان ابداع می شود. بخشی از اين واژه ها به سبب فراوانی کاربرد به زبان مردم کوچه و بازار نیز راه پيدا می کند و جزيی از زبان معيار می شود.

از سوی دیگر در هر جامعه ی در حال گذار مانند جامعه ی ما تاخیر فرهنگی وجود دارد. یعنی ما برای پاسخ به نیازهای واقعی خود از تکنولوژی‌ای که در اختیار داریم، استفاده نمی‌کنیم. پیامک ها (اس‌ام‌اس‌ها) نیز که در حوزه‌ی ارتباط بررسی می‌شوند، از این تاخیر مستثنا نیستند. در جامعه های صنعتی از نیاز به تولید می‌رسند ولی در جامعه های سنتی یا در حال گذار مسأله وارونه است و از تولیدات وارداتی به تعریف نیاز می‌رسند. یعنی ما از مصرف به نیاز می‌رسیم. نتیجه ی چنین وضعیتی برای جامعه ای مانند جامعه ی ما این است که بسیاری از آن ‌چه که ما داریم برای پاسخ به نیازهای اولیه‌ی ما نیست، بلکه برای پاسخ به نیازهای ثانویه‌ی ماست. پیامک ‌ها در جامعه های صنعتی وظیفه ی اطلاع‌رسانی دارند. مردم این جامعه ها به این‌که اطلاعی بدهند و هزینه‌ی کم تری داشته باشد احساس نیاز کردند و از این رو پیامک را پدید آوردند. در جامعه‌ی ما چون نخست این پدیده وارد شده است، نخست برای نیازهای ثانویه از آن استفاده می‌کنیم؛ یعنی پیامک کارکردی تفریحی و برای سرگرمی یافته است. نتیجه  آن که بیش ترین کارکرد پیامک در میان جوانان ما در حوزه‌ی طنز و تفریح است و چنین وضعی نیز امکان پیدایش بسیاری از اصطلاحات حدید را دز میان آنان پدید آورده است.

نکته‌ی دیگری نیز که در اصطلاحات امروزی جوانان که بخشی جنسی و بخشی به اجتماع و سیاست مربوط می شود، دیده می شود این است که اغلب این اصطلاحات مردانه است. آن چه که پژوهشگران باید بدان پاسخ بدهند این است که آیا زنان زبان خودمانی ندارند؟ شاید برای یک پژوهشگر مرد بررسی این نکته در جامعه ی ایرانی  کاری دشوار باشد؛ از این رو لازم است که این کار به صورت گروهی و با همراهی زنان صورت گیرد تا بتوان به محفل‌های زنانه نیز راه یافت و زبان خودمانی آنان را نیز کشف کرد.
 متغیر دیگری که در مطالعه‌ی اصطلاحات و ضرب المثل های جدید باید مورد توجه قرار گیرد، خاستگاه طبقاتی و اجتماعی گویندگان آن ها ا‌ست. زبان اصطلاحی که یک بچه تهرانی ساکن جردن به کار می‌برد با زبان مخفی یک بچه تهرانی ساکن شوش فرق دارد. بچه‌های جنوب شهر تهران تابوها را صریح‌تر و آسان‌تر به کار می‌برند در حالی که بچه‌های شمال تهران که به همان اندازه این تابوها را به کار می‌برند، آن ها را بیش تر به صورت های استعاری، مجازی و زیر پوشش‌ها و ماسک‌های ترکیب های بلاغی زبانی می گویند. این جنس زبان همچنین بسیار متحرک و پویاست و بررسی آن هر چند سال یک بار باید تکرار شود، زیرا جزو جوهر این جنس و گونه‌ی زبانی‌ست که ایستا نباشد.

در طی سال های گذشته کتاب هایی در این زمینه به چاپ رسیده اند که از میان آن ها می توان به دو کتاب به نام های "مردم شناسی اصطلاحات خودمانی" و "مردم شناسی ارتباطات خودمانی" نوشته ی آقای دکتر محمود اکرامی با موضوع های زبان رایج جوانان و بررسی محتوای پیامک ها  (اس ام اس ها)، کار آقای ابراهيم نبوی در ضميمه ی کتاب "سالن ٦ " که از زبان مخفی زندانيان گردآوری شده، کتاب "فرهنگ جبهه" نوشته ی سيد مهدی فهيمی، کتاب"فرهنگ لغات زبان مخفی" نوشته ی آقای دکتر مهدی سمایی که آن هم از نوعی زبان رایج در میان جوانان و اصطلاحات رایج میان آنان گفت و گو می کند و کتاب "فرهنگ اصطلاحات جوانان" از مهشید مشیری اشاره کرد.  
این کتاب ها کارهایی ارزشمند هستند و گام های برداشته شده در این حوزه‌ی فرهنگی جسورانه و زحمت پژوهشی‌ در گرد‌آوری واژه‌ها و اصطلاحات این حوزه قابل ستایش است، لیکن همان گونه که در آغاز گفته شد، به دنبال تحولات پر شتاب اجتماعی، سیاسی و اقتصادی چند دهه ی گذشته در جامعه ی ایرانی، اکنون در دیگر حوزه های اجتماعی نیز اصطلاحات و ضرب المثل هایی رایج شده است که نمونه ی آن ها در قبل وجود نداشته و برای بیان معانی جدیدی پدید آمده اند. به عنوان مثال اصطلاح "آقا زاده" که امروز وارد زبان مردم شده و همه روزه به کار می رود دارای بار معنایی جدیدی است که با معنای این عبارت در گذشته تفاوت بنیادی دارد. این اصطلاح امروز برای فرزندان افراد با نفوذ و سرشناسی به کار می رود که با تکیه بر این نفوذ و انجام کازهایی اغلب ناروا ثروت های افسانه ای به چنگ آورده اند و بسیاری اصطلاحات یا واژه های دیگری که یا کاملن تازه هستند و یا دیگر دارای معنای واقعی پیشین خود نیستند و بار معنایی جدیدی یافته اند. لذا ضروری است که این گونه واژه ها و اصطلاحات و نیز ضرب المثل های جدید که دز عرصه های گوناگون اجتماعی ساخته شده اند گردآوری، تدوین و طیقه بندی شوند.

تازنمای زبان و ادبیات فازسی (آریا ادیب) که بررسی مهم ترین مسایل زبان و ادبیات فارسی را در دستور کار خود دارد، بر آن است که پر کاربردترین اصطلاحات و ضرب المثل های جدیدی را که از نزدیک به سه تا چهار دهه ی گذشته تا کنون بر زبان مردم جاری شده و در عرصه های گوناگون اجتماعی به کار می روند، با همکاری خوانندگان خود در مجموعه ای گردآوری و به دیگز حوانندگان حود ارایه کند. ما در این راه افزون  بر نوشتن آن چه که پژوهشگران نام برده در بالا فراهم آورده اند، به دلیل پویایی جامعه ی در حال گذار ایران و نا ایستایی تحولات زبانی، به دنبال واژه ها، اصطلاحات و ضرب المثل های دیگری نیز هستیم که احتمالن تازه تر و اکنون بر زبان ها جاری هستند و برای این کار مطمتئن ترین و به ترین راه را در دادن فراخوانی به خوانندگان ارجمند خود دانستیم تا با فرستادن واژه ها و عبارت های اصطلاحی و ضرب المثل هایی که آن ها را تازه و در جامعه رایج می دانند ما را در تهیه و تدوین این فرهنگ عامیانه ی جدید یاری کنند.

ما برای آغاز این کار خود نمونه هایی از این اصطلاحات عامیانه و ضرب المثل های جدید را برای آشنایی خوانندگان ارجمندمان برگزیده و در پایین این فراخوان (موضوع شماره ی ۲۰) معرفی کرده ایم که خود رفته رفته به تکمیل و تدقیق آن ها خواهیم پرداخت و در انجام این امر مهم از هر گونه پیشنهاد و راهنمایی خوانندگان خود برای تصحیح، تدقیق و تکمیل محتوای این مجموعه استقبال خواهیم کرد و آرزو داریم که دامنه ی همکاری ایشان با ما گسترده باشد. نام و محل زندگی خوانندگانی که اصطلاح یا ضرب المثل جدیدی را برای ما می فرستند نیز در صورت درخواست آنان در کنار این اصطلاحات و ضرب المثل ها نوشته خواهد شد. این عزیزان می توانند دانسته های خود یا به صورت نظر برای ما بنویسند و یا در صورت مشروح بودن، آن ها را با رایانامه (ایمیل) برای ما بفرستند.

با امید همکاری هز چه گسترده تر و فراهم آمدن فرهنگی هر چه فراگیزتر و سودمند تر برای استفاده ی دوست داران زبان و ادبیات گران بهای فارسی و فرهنگ ایرانی. با سپاس، آریا ادیب

+ نوشته شده در  ساعت   توسط آریا ادیب  | 

 

خوانندگان ارجمندی که اصطلاحات و ضرب المثل های کلاسیک زبان فارسی را جست و جو کرده اند، می توانند به موضوع شماره ی ۷ در این تارنما نگاه کنند. با سپاس، آریا ادیب

من از خواننده ی ارجمندم  آقای علی معتمدی برای فرستادن اصطلاحات بسیاری که همگی مورد استفاده قرار گرفتند،  صمیمانه سپاس گزاری می کنم و همچنان امیدوار هستم ایشان و دیگر خوانندگان گرامی، ما را از دانسته های خود در این گستره بی بهره نگذارند. ایدون باد. آریا ادیب

 

شماره ی نوشته: ۲ / ۲۰

تدوین: آریا ادیب

و خوانندگان تارنمای زبان و ادبیات فارسی (آریا ادیب)

 اصطلاحات عامیانه و ضرب المثل های امروزی زبان فارسی

 عدد ها:

 ۱/۱/۱ = تاریخی‌ست که به ظهور حضرت آدم نسبت می‌دهند. آغاز تاریخ بشر!

۲ بار = همان دوباره است که در چت کردن استفاده می‌شود.

۴ کرم = همان چاکرم است که در چت کردن استفاده می‌شود.

۹ کرم = همان نوکرم است که در چت کردن استفاده می‌شود

 

آ

- آجر = سیب زمینی،  ۱۰۰۰ کیلومتر آن طرف تر از بی احساسی

- آخرشه تهشه اِندشه: به پایان کار رسیده ایم

- آدم تو آفتابه پپسی بخوره، خیط نشه = مترادف: آدم کچل بشه، کنفت نشه

- آقا زاده = این اصطلاح برای فرزندان افراد با نفوذ و سرشناسی به کار می رود که با تکیه بر این نفوذ و انجام کازهایی اغلب ناروا ثروت های افسانه ای به چنگ آورده اند.

- آشغال كله = احمق
- آشغالانس = ماشین آشغالی های جدید تهران که چراغ گردا ن هم دارند

- آش و لاش = آسمون جل

- آلبالو = برای ضایع کردن کسی به کار برده می شود

- آمار دادن = نخ دادن، توجه کسی را جلب کردن، راه دادن

- آمپر چسبوندن = عصبانی شدن

- آنتن = آدم فروش، خبر چین

- آنتی حال زدن = ضد حال زدن، حال کسی را گرفتن

- آرنولد فشرده = مرد ریز اندامی که زیبایی اندام کار کرده است

- آواکس = خبرچین

- آویزون = کسی که مرتبن کنه می شود و بدون دعوت همه جا می رود. طفیلی

-  آینه ی بغل اتوبوس = گوش های پهن و ایستاده و بزرگ

- آیکیو (IQ) = باهوش، زرنگ، برای مسخره کردن هوش کسی هم به کار می رود

 

ا

 - ابرو پاچه بزی = دارای ابروی پهن و پر مو، ابرو قجری

- ابوالحسن نجفی = وقتی کسی زیاد از واژه‌ها ایراد می‌گیرد او را با این لقب صدا می‌کنند و می‌گویند: بی‌خیال ابوالحسن نجفی!. ابوالحسن نجفی کسی‌ست که کتاب «غلط ننویسیم» را نوشته است.

- اتوب = واژه ی کوتاه شده ی اتوبوس. مثال: منتظر اتوب وایسیم یا تاکسی بگیریم؟

- اتو کشیده =  آدم شق و رق

- اجمالتیم = کوچک شما هستیم

- اخرابتیم = خرابتیم

- ارایه دادن = خراب کردن، ضایع کردن. مثال: " يارو ارایه داد"

- اُرجینال: اصل، منحصر به فرد

- اردک الزمان = تازه به دوران رسیده

- از عقب دادن = درمانده شدن، برای نشان دادن شدت درماندگی و استیصال به کار می رود. مثال: بدبخت دیگه داره از عقب می ده

- اس بازی (به کسر الف) =  دختر بازی، لاس زدن

- اسکل = از همه جا بی خبر

- اسکیموزی = مدیر مدرسه، استاد

- اسگل کردن = کسی را سر کار گذاشتن، دست انداختن

- اسدالله خان = تریاکی

- اشتب : کوتاه شده ی اشتباه

- اصغر آرنولد اینا (اکبر- محمد... آرنولد اینا): کسی که زیبایی اندام کار می کند ولی جواد (بی کلاس و دهاتی) است . کسی که زیاد قپی می آید و خودش را زورمند نشان می دهد.

- افتض = کوتاه شده ی افتضاح

- افقی شدن = مُردن

- الاغ تور = الاغ  

- اللهمُ بیر بیر = یکی یکی، مرحله به مرحله، هر کاری به نوبت. برای بازداشتن کسی از انجام یکباره ی چند کار است. مثال: خوب پولو بده بیاد! پاسخ: یواش بابا، اللهم بیر بیر، اول نشون بده کار رو، بعد

- اَن ِ تیلیت =  آدم حال‌به‌هم‌زن و عوضی

- اَن ِ مگستیم = کوچیکتیم، خیلی مخلصیم، بیچاره‌تیم، خاک زیر پاتیم

- اِندِ مرام بازی (Ende) = نهایت با معرفت بودن، نهایت خوبی و صفا

- اوبس = خیلی خوب، خیلی جالب

- اوپدیس کردن = صدای ضبط را تا آ خر بلند کردن

- اوپدیس بازی کردن (Opdis) = صدای ضیط صوت را تا آخر زیاد کردن، (نوار تند موسیقی تکنو را در ماشین گذاشتن و در خیابان ها گشت زدن

- اوت = پرت

- اوسگول = با شاسگول، به معنی عقب مانده ی ذهنی یا ساده لوح. همچنین اسگل نوشته می شود.

- اوشکول = غربتی گیج، پیه

- اونجا هیچی آنتن نمی ده = جاهای خیلی پرت

- اومد راه بره تک چرخ زد = کارش را اشتباه انجام داد، کارش را خراب انجام داد.

- اونایی که برای شما آرزوست، برای ما خاطره ست =  این جمله را در مواقعی به‌کار می‌برند که شخصی درصدد انجام عملی در آینده است در صورتی که شخص متکلم در گذشته آن تجربه را پشت سر گذاشته است. بیشتر به نشانه‌ی کل‌کل و بلوف و روکم‌کنی استفاده می‌شود. ضمن اینکه واژه «واسه» نیز به معنی «برای» است.

- اهل بخیه = معتاد به مواد مخدر

 - ای وَل = ای والله. در مقام تایید حرف کسی و یا اعتراف به برتری کسی گفته می‌شود.

 

ب

- با اتیکت = با شخصیت

- باتری قلمی = لاغر مردنی

- با حال = با معرفت، با مرام

 - باد بزن جیگر = غیبت، پشت سر دیگران حرف زدن که باعث خنک شدن دل برخی، از جمله غیبت کننده می شود

- بادمجون واکس کن = علاف، بی کاره، کسی که کارهای بی هوده می کند.

- با دنده سنگین رفتن = عجله نداشتن آرام و با طمانینه راه رفتن

- باربی = دختر کمر باریک و لاغر اندام

- ببند گاله رو = خفه شو

- بچم رو گازه = ترکیب دو بهانه ی مرسوم در نانوایی که خانمها برای فرار از صف و نوبت استفاده می کنند: بچه ام تنها در منزل است، غذام روی گاز است. این ترکیب برای مسخره کردن بی پایه بودن بهانه کسی استفاده می شود. مثال: چیه مگه بچت رو گازه انقدر عجله داری؟ (این جمله در حقیقت با جابه‌جایی این جملات درست شده است:بچم شیر می‌خواد. غذام رو گازه. که برای تمسخر این‌گونه جابه‌جایشان کرده‌اند و می‌گویند: بچم رو گازه. غذام شیر می‌خواد.)

- بچه پاستوریزه = بسیار تمیز و مرتب

- بچه راکفلر = بچه پول دار

 بچه شهری = به نشانه‌ی تحقیر قشر مرفه و بالادست اجتماعی به‌کار می‌رود که مترادف کلمه های لوس، ترسو، پول‌دار و مانند آن‌ها است.

- بچه مثبت = آدم سر به راه

- بخواب لاحاف سرد شد = خفه شو

- بخواب تو جوب بابا = شلوغش نکن، بنشین سر جات

- بدن کار = بدن ساز، ارنولد، زیبایی کار

- بد یوزر Bad User =  به تمسخر  به کاربران ناوارد کامپیوتر که مدام کامپیوترشان خراب می‌شود می‌گویند: کامپیوتر فلانی بدیوزر داره! (یعنی کامپیوترش مشکلی ندارد اما کاربرش بلد نیست با آن کار کند که مدام خراب می‌شود)

- برو بچ = مخفف بر و بچه ها

- برو بکس (یا فقط بکس) = همان بر و بچ، دوستان و آشنايان از جنس مخالف. مثال: بزن بريم اونجا بر و بكس جمعند.

- برو جلو بوق بزن = زیاد حرف نزن

- برو دارمت : از تو پشتیبانی می کنم. از چیزی نترس که مواظب و همراهت هستم. از اصطلاحات خالی بندی است.

- بریدن = کم آوردن، ناتوان شدن

- برنامه ی آینده = دختر نو جوان یا زنی که در آینده امکان ایجاد ارتباط با او وجود داشته باشد.

- بشقل = تغییر داده شده ی بقل (قل بده) به معنی بده بیاد

- بگوز بازار مسگراست = حرف مفت می زنی و کسی نمی فهمه

- بندری می زنه = به کسی گفته می شود که گیج و سرگردان است یا متوجه اصل موضوعی نمی شود

-- به خط تعارف رسیده = هنگامی که سیگار به انتهایش می رسد می گویند.

- بی سیمچی رو زدن = وقتی تلفن همراه ناگهان قطع می شود گفته می شود

- بیلبورد = نهایت تابلو شدن

 

پ

- پاچه خوار = چاپلوس

- پا دادن = پذیرفتن پیشنهاد، آمار دادن

- پارازیت = سخن بی موقع، اختلال، مزاحمت

- پارس خود رو = سگی که راه می رود و پارس می کند.

- پاشنه ها را بالا بردن = لباس خود را مرتب کردن

- پاناسونیک =  دختر ناز و خوش اندام

- پایه بودن = حاضر به همراهی (همکاری) بودن. مثال: پایه ای؟ (حاضری؟، هستی؟)

- پدیده = کسی که خیلی تابلواست و کارهای عحیب می‌کند به تمسخر به او می‌گویند: فلانی پدیده‌ایه برای خودش!

- پرده داری = به دختر باکره‌ای می‌گویند که اصرار به حفظ بکارت خود دارد. می‌گویند: طرف داره پرده‌داری می‌کنه (یعنی از بکارت خودش محافظت می‌کند)

- پرده دری = هنگامی که کسی با دختر باکره‌ای هماغوش شود، می‌گویند: پرده‌دری کرد!

-  پسته خانم = زن بد کاره، فاحشه

- پسی = پسر

-  پنیر = حشیش، جوینت، بنگ

- پوز زدن = رو کم کردن

- پوز زنی = رو کم کنی

- پیاز = خنگ، مشنگ،  یعنی تو که عین بز نگاهم می کنی وقتی می گویم دوستت دارم

- پیچاندن = رد کردن، از سر باز کردن، سرباز زدن از مسئولیت. مثال: باز که کلاسو پیچوندی!

-  پیچ پلیسی = کشیدن ترمز دستی و دور زدن ماشین

 

 ت

 - تابلو = کسی که از سر و ریختش پیداست که اهل منقل و وافور است؛ انگشت نما، مشهور، واضح و معلوم. مثال: این که جوابش تابلوِه! ؛ ضایع بودن

- تابیل = نوعی تابلو، ضایع

- تاقال = کرمو

- تخم ادیسون =  لامپ برق

- تخم کردن = جرات کردن. مثال: تحم نمی کنه (جرات نداره)

- تخماتیک = همان تخمی، به معنی نا به سامان، در هم برهم، آشفته، غیر قابل کنترل. مثال: اوضاع مملکت تخماتیکه

- ترکوندن = حال کردن؛ خوردن مخدر و به مهمانی رفتن؛ حال پخش کردن اساسی، فراهم کردن، رساندن، خوب و اساسی رفتار کردن، بدون نقص بودن

- تریپ (تیریپ) = تیپ، قیافه، فرم، مدل، سبک (به تریپ هم زدن: با هم دعوا کردن)

- تریپ زدن = خوش تیپ کردن

- تریپ مرگ = بسیار بد حال، و نیز بسیار باحال

- تگری زدن = بالا آوردن پس از نوشیدن الکل یا کشیدن سیگار

- تگری شکوفه = حالت تهوع، بالا آوردن

- توپ و تانک = سینه و باسن خانم های چاق یا درشت اندام . مثال: زری خانم عجب توپ و تانکی داره!

- تو راه گوز کسی زدن = به کسی ضد حال زدن

- تو سایت کسی رفتن = تو نخ کسی رفتن

- تو کار کسی بودن = برای جذب کسی کوشیدن

- تو کف چیزی بودن = از چیزی تعجب کردن

- تو کف کسی بودن = به کسی علاقه مند بودن. مثال: تو کف مهری است (از مهری خوشش می آید)

- تهران ۵۱ =  آدم دولتی، کارمند وابسته به حکومت

- تی تیش = خیلی وسواسی، خیلی حساس

- تیریپ لاو (love) = روابط عاشقانه

- تیکه انداختن = متلک گفتن

- تیغی زدن = شزط بندی کردن

 

ج

 - جا سویچی = به آدم‌های سیریش و آویزان می‌گویند. آدم‌هایی که خودشان را هر جایی جا می‌کنند. مثال: طرف جاسویچیه! (اخطاری است که مواظب باشند او را به جایی دعوت  نکنند)

- جان کوچولو = آدم درشت هیکل

- جنده ی دولتی = به کسانی می‌گویند که در ظاهر خود را به گروه‌های مستقل از دولت می‌چسبانند و ژست آن را به خود می‌گیرند اما در باطن جیره و مواجب خود را از دولت می گیرند.

- جوات = پیکان

- جوات مخفی = پژو

- جواد = بی کلاس، دهاتی

- جیب ملا = کنایه از حرص و طمع در جمع کردن پول است، جیب ملا معمولن خیلی بزرگ است و به سادگی پر نمی شود.

-  جیرجیرک = پر حرف

- جیک ثانیه = زود سریع

 

چ

- چایی نخورده پسر خاله شد = فورن صمیمی شد

- چاغال = پسر هم جنس گرا

-  چاقال = پسر همجنس گرا از نوع مفعول؛ بی جربزه، بی خایه. مثال: یارو تخم نمی کنه فلان کارو بکنه. خیلی چاقاله.؛ ضعیف، بی اثر. مثال: سیگاره اثر نکرد. چاقال بود.

- چای شیرین = کسی که خودش را برای دیگری لوس می کند، کسی که چاپلوسی می کند.

- چپو کردن = مال و اموالی را بالا کشیدن. این کلمه از لغت چپاول به معنی به تاراج بردن و غارت کردن می آید. مثال: فلانی مال همه روا چپو کرد.

- چراغ خاموش = مخفیانه

- چس کلاس نزار = سریع بیا، تکون بخور

- چکل = داف

- چلاسیدن = ترکیب ماسیدن و چسبیدن و پلاسیدن کنایه از آدمی که دپ شده

- چلغوز = عقب مانده ی گیج

- چمنتم = مخفف: چاکرتم، مخلصتم، نوکرتم

- چنیم = وقتی می حواهند از چیزی تعریف کنند از این اصطلاح استفاده می کنند

-  چوخلصیم = خیلی مخلصیم

 

ح

- حال پخش کردن = به همه لطف کردن

- حسش نیست = حوصله اش را ندارم

- حسین صاف کار = صدام حسین که شهرها را با خاک یکسان می کرد.

 

خ

 - خار داشتن = راه نیامدن، پا ندادن

- خاک انداز = کسی که خودش را در هر کاری دخالت می‌دهد

- خالتور = مجلس‌گرم‌کن، اهل رقص و آواز روحوضی، موسیقی جوات
به موزیسین‌هایی که در مجالس عروسی و طرب با آهنگ‌های خود به اصطلاح مجلس گرم کرده و در برابر آن پول دریافت می‌کنند، می‌گویند. که بعدها حتی به آدم‌های جلف و امثال آن‌ها نیز این واژه نسبت داده می‌شد. مثال: چه موزیک خالتوری! (موزیک مسخره‌ای که فقط به درد مجلس‌گرم‌کردن و مراسم عروسی می‌خورد) یا: تو چقدر خالتوری!

گویا ریشه ی این کلمه به فاحشه ی خانه ی سابق تهران (شهر نو) برمی‌گردد. ظاهرن یکی از روسای آن‌جا توران نام داشته و معروف به خاله‌توران بوده است. این خاله توران مجلس‌گرم‌کن بوده و اهل رقص و آواز روحوضی. در آن زمان سایر مردم هم هنگامی که به مجلسی می‌رفتند و موسیقی روحوضی می‌خواستند می‌گفتند خاله تورانی بخون! یا آهنگ خاله‌تورانی بخون! و این به خاله‌توری! خالتوری! و خالتور تبدیل شده است!

- خالی بند = دروغ گو

- خبرگزاری = سخن چین

- خجسته = بی خیال، خوش خیال

- خر به خراسان بردن = زیره به کرمان بردن

- خَز = عمل و رفتار و هر چیز زشت و ناجور. از مد افتاده، جواد. مثال: طرف عجب آدم خزی‌یه!، این کفشه خیلی خزه، فلان آهنگ خیلی خز شده، اون کارت خیلی خز بود. بی کلاس بالای شهری

- خز و خیل (خز و پیل) = خز و دوستانش، اجتماع چند خز

- خسته = حرفه ای و کار کشته

- خط خطی بودن = خرد بودن اعصاب

- خفت کردن = زورگیری کردن

- خفن = عالی، بی نقص، خوب و تحسین برانگیز، جالب و دیدنی، خيلي باحال و خوب. برای هر نوع اغراق به کار می رود. مثال: عجب ماشین خفنی داری!

- خفن بازار = جایی که چیزهای خفن (خوب و جالب) در آن زیاد یافت می شود.

خلافی داشتن = شکم بزرگ داشتن (خلافی جایی از ساختمان هایی است که بر خلاف قوانین شهرداری ساخته شده و قسمتی از خیابان یا پیاده رو را تصاحب می کند).

- خود را اَن کردن = خود را لوس کردن، بیش تر به کسی گفته می شود که تملق می کند و خود را جلوی دیگران خراب می کند

- خونه خالی = كنايه از جاي امن برای انجام هر کاری

- خیار شور = آدم بی مزه

-  خیالی نیست = مهم نیست، مساله ای نیست

 

د

 - داف = دختر با قر و قمیش، دختری که از نظر تیپ و چهره در نگاه نخست جلب توجه می کند.

- داف بازی = دختر بازی

- دافی = دوست دختر

- دامبولی کسک = هر نوع موسیقی بی خود و مبتذل

- دایورت = بی خیال، کسی که حرف کسی را به حساب نمی آورد

- درایوری رانندگی کردن = (اشاره به فیلمDriver )  با مهارت رانندگی کرزدن
- درد کشیده طبیبه = کسی که درد و مرضی را گذرانده است مثل یک دکتر از آن درد خبر دارد و می‌تواند طبابتش را بکند.

- دخی = دختر

- در دیزی باز بودن = وقت برای دزدی مناسب بودن

- دستمالیسم = فرهنگ چاپلوسی

- دمبه = آدم خیلی تنبل

- دو در (دو دره) = دزدی، دزدیدن، کم فروشی، کم کاری، کلک زدن، حقه بازی، کلاه گذاشتن، سر کار گذاری

- دور سه فرمان = کسی که خیلی مشکل دارد، بسیار قاطی

- دوومنگل = ماتیز

- دهن کسی کف کردن = از حرف زدن خسته شدن

 

ر

- رادار = جاسوس

 - راه دادن = تحویل گرفتن، پذیرفتن پیشنهاد، پا دادن

- راگوز = منظور همان باسن یا کون است. گاهی اوقات برای توهین به دهان نیز گفته می شود. مثال: راگوزتو ببند (خفه شو!).

- رَ دَ دَ = به پایان رسیدن

- رفیق دُنگ = رفیق صمیمی

- روی آنتن رفتن = همه در جریان قرار گرفتن

- ریز دیدن = به نشانه‌ی کوچک شمردن طرف مقابل به‌کار می‌رود. مثال: خیلی ریز می‌بینمت! (هنوز خیلی کوچکی)

- ریلیف کردن = آماده کردن

 

ز

- زاب چک / زیب چک = دستگیره, چیزی که برای بستن، بازشدن یا در امدن مزاحم باشد. مثال: اون زاب چک رو بکش. یعنی اون دستگیره (یا هر چیزی را) رو بکش . اون زاب چک رو ببند. یعنی اون پنجره رو ( یا هر چیزی را) ببند.
به طور کلی هنگامی که گفتن یک اسم یا انجام کاری دشوار باشد و یا گوینده حوصله ی گقتن کلمه ای را ندارد از زیب چک استفاده می شود. مثال: اون زیب چک رو بده به من (یعنی اون سیگار، کبریت،  تسبیح و . . .) رو بده به من.

- زابلو  = تلفیقی از تابیل و زابیل

- زابیل = تابلو بودن، ضایع

- زاخار = مزاحم، چیز ضعیف و بی کلاس

- زارت  (زرت) =  زرشک، به سرعت. مثال: زارتی زد تو گوشم

- زاق = ضایع، زاقارت، یه کامیون کار اشتباه

- زاقارت = ضایع، سه، غیر عادی. مثال: این لباست خیلی زاقارته، اوضاع مالی زاقارته

- زالزالک = حرف مفت و بی معنی.

- زریدن  = زر زدن، حرف مفت زدن

- ز ذ = (با تلفظ زی زی) مخفف "زن ذلیل"، مردی که همیشه مطیع و پیرو همسر خود است.

- زلزله = به بچه‌ای که خیلی شلوغ می‌کند می‌گویند.

- زورگیری = به زور گرفتن

- زید = دوست‌دختر، دوست پسر

 

ژ

- ژولیت = مامور کلانتری

 

س

- ساختن خود = معتادان از آن به معنی مصرف مواد مخدر استفاده می کنند، اما در زبان عامیانه به معنی هر نوع خوبی رساندن به خود (یا دیگران) است. مثال: بیا ببرمت جیگرکی بسازمت (جگر بدم بخوری)، گرسنه ام، برم خودم رو بسازم (غذا بخورم)، خسته ام، برم شمال خودم رو بسازم (تفریح/استراحت کنم)، بیا اینجا آب خنک هست، خودت رو بساز (رفع تشنگی کن)

- سازمان سنجش = کسی که زیاد می پرسد.

- سازمان گوشت = آدم چاق و فربه

- سالار = بامعرفت، لوتی. مثال: طرف خیلی سالاره! (یعنی خیلی بامعرفت است)

- سفره الفقرا = روزنامه

- سکه رایج بلاد اسلامی=  صلوات، چیزی که همه توان آن را دارند.

سگ برگر = غذایی است که خورده شده و باعث شده دهان طرف بوی یک کامیون پیاز بدهد و همراه با بو - های دیگر

- سوار درخت انگور = مست، کسی که شراب زیاد خورده و تلو تلو می خورد.

- سوپر قلعه = نهایت دهاتی بودن

- سوسک کردن کسی = کوچک و خوار کردن طرف مقابل، با برتری زیاد کسی را مغلوب کردن

- سوپر کالی‌ فرا جلیس تیک ِ اِکس پیا ل ِ دوشِز = روی هم یعنی: وه! به نشانه ی تعجب و شگفت‌زدگی.
کسی که در یک آن از چیزی شگفت‌زده می‌شود، در مقابل آن شگفت‌زدگی شروع به گفتن این عبارت دراز می‌کند.

- سوتی = ضایع، سه

- سوتی دادن = ضایع کردن، خراب کردن، انجام دادن کاری بر خلاف قاعده ی معقول

- سوراخ جورابتیم = به شوخی برای نشان دادن نهایت فروتنی و چاکری در برابر دوست گفته می شود

- سه = ضایع ، مایه ی شرمندگی

- سه دروغ بزرگ = دانشگاه آزاد اسلامی

- سه سوت = سریع

- سیامک سنجرانی = سیم و سنجاق (اسباب تریاک کشی در زندان)

- سیاه بازی: حقه بازی، شارلاتان بازی

- سی جی = آدم خز موتور باز

- سیرابی = توهینی قدیمی از دوره ی برادران آب منگل

- سیریش = سمج، کنه

- سیستم = هر چیز الکترونیکی که به هر وسیله ای سوار می شود

- سیکیم خیاری = هنگامی استفاده مي شود كه کسی كاري را بدون برنامه و هدف خاصي انجام بدهد. دیمی

- سیم های کسی قاطی کردن = دیوانه شدن، حالت عادی نداشتن. مثال: رییس سیماش قاطی کرده، طرفش نرو!

 

ش

- شاسی = اشاره به قد

- شاسی بلند = قدبلند

 - شاخ شدن = پر رو شدن، بدون دعوت به جایی رفتن، خود را قاطی کردن

- شاسکول = از همه جا بی خبر، هندونه، مسخره، خل

- شصت تیر = با سرعت

- شقایق =  به آدم معتادی می‌گویند که زیر چشمش قرمز است.

- شکلات = کسی که فقط تهدید می کند ولی جرات دعوا ندارد

- شلخک = همین جوری، اله بختکی

- شلغم = کنایه از آدم بی‌بخار و به دردنخور. آدم منفعل.

- شله زرد = شل و وارفته

- شلیمف = تنبل

- شوخی افغانی = هر گونه شوخی که حال طرف را تا حد سکته یگیرد

- شوخی شهرستانی = به شوخی‌هایی می گویند که از حد شوخی می‌گذرند و به اعمال فیزیکی شدید منجر می‌شوند.

- شیرین عسل = چاپلوس، بادمجان دور قاب چین

- شیلنگ = دراز

- شیمبل = جاسازی کردن، مخفی کردن

 

ص

 - صاف شدن = تحمل فشار بیش از حد توان. مثال: این درس خیلی سنگینه، صاف شدم.

- صفاسیتی = لذت زیاد بردن

 

ض

 - ضایع = خراب

- ضد حال = چیز ناخوشایند

- ضد حال زدن = حال گیری کردن

 

ط

 طاهره = فاحشه ای که ادعای پاکی می‌کند

 

ع

 - عبدالله = کند ذهن. مثال: آخه عبدالله آدم واسه اسکی شلوار جین می پوشه؟

- عُمرن = هرگز، امکان ندارد. مثال: عمرن بتونن ما رو ببرن تو بازی (امکان ندارد که بتوانند ما را وارد بازی کنند)

- عمرنات پتاسیم = همان عمرن است. اختراع بچه های دبیرستانی که جدول مندلیف یاد میگیرند. به طور خلاصه عمرنات هم گفته می شود.

 

ف

 -  فاب (فابریک) = دوست دختر یا دوست پسری که فقط با تو باشد. مثال: مریم فاب منه (فقط دوست دختر منه)

- فراجناحی = با همه رفیق

- فراخ = مودبانه ی کون گشاد است، تنبل و تن پرور

- فر دادن = از چیزی زدن، از چیزی کف رفتن

- فر خوردن = ترسیدن

- فروغ فرخزاد = دختر شاعر خوشگل

- فضانورد = معتاد به قرص، معتاد به حشیش که در عالم هپروت به سر می برد.

- فطیر = خیلی خیلی زیاد، اونقدر که نشود فکرش را کرد

- فک زدن = زیاد حرف زدن، چانه زدن

- فک کسی به زمین خوردن = دهان کسی از شدت تعجب باز ماندن، روی کسی کم شدن

- فلفل سبز = مامور انتظامی

- فنچ (فنچول) = به نشانه‌ی کوچک‌بودن و برای تحقیر طرف مقابل یا نشانه‌ی برتری استفاده می ‌کنند. دختر کم سن و سال

- فیلیپس کسی را گوزنایت کردن = کسی را ضایع کردن

 

ق

- قات زدن = قاتی کردن، جوش آوردن، آشفته و عصبانی شدن

- قُزل قورت = گرسنگی شدید

- قُزمیت = عقب افتاده

 - قشنگ = وقتی کسی مدام در حال اشتباه کردن و دچار برداشت‌های اشتباه از چیزی باشد به تمسخر و تذکر او را با این واژه صدا می‌زنند که تاکید و هشداری باشد برای این که طرف مقابل را متوجه اشتباه بودن حرف‌هایش بکنند. مثال: قشنگ! این چیزی که تو می‌گویید معنی‌اش این می‌شود نه آن. نمونه‌ی مترادف با این واژه؛ مشنگ، هوشنگ، مجید‌جان دلبندم، پسرم و امثال آن‌ها است.

قمقمه = اهل قم

قورباغه = ماشین فولکس

-  قه ثانیه = فورا

 

ک

- کاکتوس = مامور انتظامی

- کاسب = به فروشندگان مشروبات الکی و مواد مخدر می‌گویند..

-  کاهگل لقد نمی کنم = حرف دارم می زنم، گوش کن!

- کُردان = دروغ گو، خالی بند، مدرک جعل کن، بچه باز، متخصص ازاله ی بکارت، وقیح

- کرمو = کسی که کرم می ریزد.

- کره = خیلی با حال

- کره خوری =  خوردن غذاهای چرب و شیرین پس از دود کردن ماده ی مخدر؛ وحشیانه غذا خوردن؛ به کار بردن بیش از حد هر چیز.

- کره کردن = اشتهای غذا خوردن پس از کشیدن سیگار یا علف

- کف کسی بریدن = برای نشان دادن تعجب زیاد به کار می رود. مثال: قیمتش رو بفهمی کفت می بره...

- کف دستش مثل کون بچه صافه = هیچ پول ندارد، فقیر است

- کف و خون بالا آوردن = خیلی تعجب کردن، خیلی هیجان زده شدن

- کلان (از کلانتر) = پلیس ، نیروی انتظامی

- کل کل کردن = لج بازی کردن

- کم آوردن = جا زدن

- کمپوت هلو = ماشین پر از دختر

- کون لق آفرینش = بی‌خیال، بی‌خیال دنیا

 

گ

- گاگوول = نفهم، خنگ، مترادف با اسکل و یوول است.

- گرخیدن = ترسیدن، کپ کردن، کم آوردن، قافیه را باختن

- گل واژه = مودبانه دری وری، حرف بی محتوا و بی هدف.

- گلابی = تنبل، ببو و پخمه. مثال: برو بابا گلابي

- گوجه زدن = تگری زدن (بالا آوردن)

- گوز گره خورده = هنگامی که شخص لاغری بازویش را نشان می‌دهد به نشانه‌ی ریشخند و تحقیر به او می‌گویند: توی بازوهات گوز گره خورده!

- گوشت = دختری که اندام زیبایی دارد. جیگر

- گوشت کوب = هر چيز به دردنخور معمولن قابل حمل. مثال: اون گوشكوبتو (تلفن همراه) بده يه زنگ بزنم

-  گولاخ = به ترکی یعنی گوش و به آدم درب و داغون و نخراشیده می گویند

- گون = کسی که هر چی بهش میگی نمی فهمه و آی کیوش (IQ) پایین است

- گیر سه پیچ = سماجت بسیار

 

ل

 - لاو انداختن (love) = عاشق شدن، رفیق شدن

- لاو ترکاندن (love) = عاشق هم بودن،  اظهار عشق و محبت دختر و پسر به یکدیگر. مثال: اون دوتا رو ببین چه لاوی می ترکونن!

- لایی کشیدن = با ماشین به سرعت از میان دو ماشین دیگر گذشتن

- لبگند = لبخند دارای درد و رنج. لبخند زورکی

 

م

 - مال دوره ی گروهبان یکی هیتلر = دارای افکار قدیمی، پیرمرد

- مالیات = چاپلوسی! مثال: بابا اینقدر مالیات نده! (این قدر چاپلوسی نکن!)

- ما هم بله = ما هم در جریانیم. ما هم تو کاریم

- ماهی شو برو! = حرف زیادی نزن، ساکت باش!

- مخ زدن = مخ خوردن، جلب کردن

- مخ گایی = کار کسی که یک بند حرف می زند و یک مطلب درست و صحیح در حرف هایش نیست.

مکان = جایی که در آن با خیال راحت و بدون دردسر می توان کاری را انجام داد.

- مگسی شدن = عصبانی شدن

- ملی شدن = همه در جریان قرار گرفتن، برای همه آشکار شدن

- مماس بودن = در ارتباط بودن

-  مُهرمون هم خرابه = (برگرفته از نمایش آهنگین شهر قصه که در آن مسئول دولتی برای دریافت رشوه بهانه تراشی می کند.). معنی آن این است که مشکل به این سادگی که به نظر می رسد نیست و مسایلی پشت پرده وجود دارد. مثال: تو که همه مدارکت جوره، چرا کارتو راه نمی اندازند؟پاسخ: ای بابا، ما مُهرمونم خرابه!

- میخ شدن = خیره شدن، گیر دادن

- میرزا مقوا =  آدم لاغر و لق لقو

 

ن

 - ناخدا = بی‌خدا، کافر، بی‌دین

- نا فرم = بد شکل، بد جور

- نبشی دادن = سوتی دادن، گاف دادن

- نک و نال = ناله و زنجموره

- نمره ی شهرستان = دهاتی، روستایی، جواد

- نمودن = اصطلاحی است که وقتی کسی بیش از حد خودشیرینی می‌کند و یا رفتاری می‌کند که باعث آزار می‌شود می‌گویند: طرف نمود مارو!

- نمور (نموره) = جزیی،  کوچک، کمی

- نیمرخ گوز فیثاغورث = زشت

 

ه

- هاگیر واگیر = گیر و دار، شلوغی و پلوغی

- هَپَلی =کثیف، آلوده، کسی که بهداشت را رعایت نمی کند. (برگرفته از نمایشی در برنامه کودک در دهه ی ٦۰ به نام "محله ی برو بیا" که در آن هپلی نماد میکروب بود. مثال: هپلی برو دستاتو بشور!

- هندونه = اسکل، شاسکول، از همه جا بی خبر

- هندونه گذاشتن = الکی حرف زدن

- هویج = بی بخار، پخمه

 

ی

 یول = شخصی که چیزی نمی‌فهمد. گیج. مترادف تندتری برای اسکل و شاسکول است. 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط آریا ادیب  |